Tarımda birçok üründe konulan kota, ürün fiyat açıklamaları veya ürüne yapılan destekler ile kota uygulaması sürdürülmektedir. Bu sınırlayıcı durumlar veya uygun tarım programı uygulanmasının olmaması halinde üretici bir yıl hangi ürün daha çok para getirdiyse gelecek yılda para edeceği tahmin ediliyorsa o ürünü eker böylece ürün çeşitliliği azalır, ülkede bazı ürünlerde azlık ve bazı ürünlerde ihtiyacın çok üstünde üretim olur. Devlet bu kota uygulamasıyla oluşması muhtemel olumsuz durumun önlenmesi ve ayrıca yerüstü ve yeraltı su kaynaklarını korumak amacıyla da kota koymaktadır.
Şeker beslenmede enerji kaynağı olması yanında ilaç, kozmetik, kimya, inşaat, enerji üretimi ve tekstil gibi birçok sektörde hammadde olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle önemi büyük ve vazgeçilmezdir.
Dünyada toplam 187.9 milyon ton şeker üretilmekte, yıla göre değişmekle beraber toplam şekerin %80 kadarı şeker kamışı ve kalanı şeker pancarından elde edilmektedir.
Ayrıca mısır ve diğer bazı bitkilerden nişasta bazlı şeker (NBŞ) üretimi de yapılmaktadır. Dünyanın en büyük şeker üreticisi ülkeleri Brezilya 43 milyon ton (%23), Hindistan 35.5 milyon ton (%19), Çin 11 milyon ton, Tayland, Amerika Birleşik Devletleri (ABD), Avrupa Birliği (AB) ülkeleri ve Pakistan gelmektedir. Dünya toplam şeker üretiminin %42’sini Brezilya ve Hindistan üretmektedir.
Tüketici ülkeler arasında en başta Hindistan, Çin ve ABD gelmektedir. Dünya yüksek fruktozlu mısır şurubu (HFCS) üretimi kuru madde bazında 2023 yılında 14 milyon tondur. Dünyanın en büyük yüksek fruktozlu mısır şurubu (HFCS) üreticisi Amerika Birleşik Devletleridir (ABD). Dünya HFCS üretiminin yarısını ABD gerçekleştirmekte olup, ABD'yi sırasıyla Çin, Japonya, AB ve Meksika izlemektedir.
Dünyada geçtiğimiz yıl (2024) ihracata konu olan miktar 68 milyon ton olup ihracat değeri 70.6 milyar dolar olmuştur. Dünyada kişi başına sakaroz kökenli şeker tüketimi beyaz şeker cinsinden yılda 22,1 kg'dır. Türkiye’de kişi başı yıllık tüketim miktarı 31 kg kadardır. En çok kişi başına yıllık şeker tüketimi İsrail (63.8 kg), Malezya (58.2 kg), Barbados (53.0 kg), Fiji (51.7 kg) ve Brezilya (50 kg)'dır. Günlük tüketim ABD’de 126 g, Almanya ve Hollanda’da 102 g olup Türkiye’de ise 87 gramdır.
Dünya şeker üretiminde Türkiye'nin yeri 2022/23 Pazarlama Yılı (PY) itibarıyla, Rusya, ABD, Fransa ve Almanya’nın ardından dünyanın pancar şekeri üreten beşinci, Avrupa'nın ise dördüncü büyük ülkesi olup, dünya genelinde kamış ve pancardan şeker üreten ülkeler arasında on üçüncü sırada yer almaktadır.
Türkiye’de kota uygulaması, şeker üretiminin ihtiyacın üzerinde çıkması ve stokların artmasının önemli bir sorun oluşturmaya başlaması gibi nedenlerle bu soruna çözüm olarak 1998 yılında şeker pancarı üretimine kota uygulaması başlatılmıştır.
2018/2019 Pazarlama yılı itibariyle şeker politikasında kendine yeterliliği esas alması nedeniyle Tablo. 1’de görüldüğü gibi şeker üretimini düşürmüştür. Şeker üretim ve arzında istikrarın sağlanabilmesi amacıyla da 2001 yılında 4634 sayılı
Şeker Yasası çıkarılmıştır. Yasaya göre kurulan Şeker Kurumu şirketler bazında şeker kotalarını belirlenmekte ve Cumhurbaşkanı tarafından onaylandıktan sonra açıklanmaktadır. Bu yasa ile getirilen düzenlemeler yanında hem pancar şekerini hem NBŞ üretimini kota ya bağlamaktadır.
Şeker Kanunun (4634 Sayılı Kanun) 1 Maddesinde “Bu Kanunun amacı, yurt içi talebin yurt içi üretimle karşılanmasına ve gerektiğinde ihracata yönelik olarak Türkiye'de şeker rejimini, şeker üretimindeki usul ve esaslar ile fiyatlandırma, pazarlama şart ve yöntemlerini düzenlemektir” denilmektedir.
Ülkemizde “Nişasta kökenli şekerler için belirlenecek toplam A kotası, ülke toplam A kotasının % 5'ini geçemez…" hükmü gereği ülkemizde toplam NBŞ kotası ülke toplam şeker kotasının en fazla % 5'i kadar Cumhurbaşkanı tarafından tahsis edilerek belirlenmektedir. Fabrikaların üretim süreleri ile son üç yıllık ortalama fiili günlük işleme kapasiteleri ve/veya üretim miktarları ve randımanları esas alınmak suretiyle hesaplanarak şeker “Fabrikalarının Kotası” belirlenmektedir.
A kotasının belli bir oranına tekabül eden ve güvenlik payı için bulundurulmak üzere üretilen şeker B kotası miktarı olarak belirlenmektedir.
Türkiye’de 4634 sayılı Şeker Kanunu’nun 3 maddesi uyarınca her pazarlama yılı alınan kararla belirlenen pancar şekeri ve nişasta bazlı şeker kotaları ve Cumhurbaşkanı onayı ile Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmektedir.
Şeker kotalarının belirlenmesiyle birlikte, her pazarlama yılında sektörün üretim ve arz dengesi şekillenmiş olacak ve pancar üreticileri ve şeker şirketleri, açıklanan kotalara göre üretim planlarını yapacaktır.
Yüksek Fruktozlu Mısır Şurubu olarak da bilinen NBŞ oranı 2019-2020 pazarlama yılını kapsayan ve Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan imzasıyla Resmi Gazete’de yayımlanan kararda, pancar şekeri A kotası 2 milyon 632 bin 500 ton, B kotası ise A kotası’nın yüzde 5’ine karşılık gelen 131 bin 625 ton, Sayın Cumhurbaşkanı kanundan aldığı yetkisini kullanarak NBŞ kotasını ülke toplam A kotasının yüzde 2.5’ine karşılık gelen 67 bin 500 ton olarak belirlenmiştir. Tarımsal Ekonomi ve Politika Geliştirme Enstitüsünün 2023 yılı Şeker Pancarı ve Şeker Ürün Raporundan Pancar şekeri ve NBŞ kotaları bazı yıllara ait verileri Tablo 1’de verilmiştir.
Tablo 1 Bazı Pazarlama Yıllarında Pancar şekeri ve NBŞ kotaları (bin ton)
2.91 (*) 7103 No’lu Kanun ile NBŞ kotası %50 oranında düşürülmüştür.
Şeker pancarı üretimi ve üretilen şeker miktarı Tablo 1’de görüldüğü gibi 2010/2011 pazarlama yılında düşürülmüş daha sonraki yıllarda tedricen artırılmış ve bazı yıllar sabit tutulmuştur. NBŞ miktarı gibi 2017/18 pazarlama yılında 267 ton iken 2018/19 pazarlama yılında 135 tona ve daha sonraki pazarlama yılında şeker pancarı A kotasının %2.5’uoranında ki miktara (73.000 tona) düşürülmüştür.
Türkiye şeker sektöründe 2024-2025 pazarlama yılında 2024/2025 Pazarlama Yılı
Şeker Kotalarının belirlenmesine ilişkin 20/5/2024 tarihli ve 8482 sayılı Sayın Cumhurbaşkanımızın Kararı, 21/5/2024 tarihli ve 32552 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmış olup bu karar ile ülke toplam A kotası bir önceki yıl ile aynı düzeyde 2 milyon 910 bin ton olarak belirlenmiş idi. 2025-2026 pazarlama yılı için belirlenen kotalar 28.8.2025 tarihinde A kotası miktarı toplamda 2 milyon 910 bin ton olarak açıklanmıştır (Tablo2).
Tablo 2 2025/26 Pazarlama yılı Şeker Kotası
Türkiye’de 4634 sayılı Şeker Kanunu’nun 3 maddesi uyarınca alınan karar 2025-2026 pazarlama yılı için belirlenen pancar şekeri ve nişasta bazlı şeker kotaları ve Cumhurbaşkanı Kararı 28 Ağustos 2025 tarihli ve 33 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.
2025-2026 pazarlama yılı için belirlenen “Şeker Kotaları”na göre sektörün üretim ve arz dengesi şekillenmiş olacak ve pancar üreticileri ve şeker şirketleri, açıklanan kotalara göre üretim planlarını yapacaktır.
Görüldüğü gibi şeker üretiminde toplam kota miktarında bu yıl geçen yıla göre azalma ve artış olmamıştır. Konya Şeker A.Ş.’de de kota miktarları (A Kotası: 457.28 ton ve B kotası 22.864 ton) geçen yıldaki gibi aynı kalmıştır.
Türkiye bazı yıllar şeker ithal eden az da olsa ihraç eden bir ülkedir. 2021 yılında 5 bin 51 ton şeker ithalatımız vardı. 2022'de bu rakam 602 bin 459 tona yükseldi ve 439 milyon 205 bin dolar yurt dışına ödenmiştir. Ticaret Bakanlığı'ndan ihracatçı birliklerine gönderilen yazıda; 23.05.2025 tarihi itibariyle şekerin Dahilde İşleme Rejimi (DİR) kapsamında ithalatına izin verilmemesine karar verilmiştir.
Şeker pancarı tarımda gübre ve yeni teknolojilerin kullanımı, hayvancılık ve sözleşmeli tarım gibi birçok uygulamanın öncüsüdür. Her ne kadar iklim ve çevredeki değişikliklerle su kıtlığının yaşandığı son yıllarda bölgemizde şeker pancarı ekmeyin veya daha az ekilmeli diyenler olsa da ülkemizin şekere ihtiyacı vardır. Yıllık getirisi ve tarımında daha çok mekanizasyon kullanımı nedeniyle üreticiler tercih etmektedirler. Ayrıca son üç yılda ülke nüfusunda 400 kişi artarak nüfusun (Türkiye'nin illeri, Adrese Dayalı Nüfus
Kayıt Sistemi sonucunda elde edilen verilere göre) 2025 yılı başı itibarıyla Türkiye'nin nüfusu 85.664.944 olmuştur. Nüfusun artmış olması, yurt dışından kayıtlı ve kayıtsız 5-6 milyon kişi göç alması ve ülkemize gelen turist sayısındaki artışa rağmen şeker kotasının 2.910.000 tonda sabit tutulması da gelecek yıllarda gözden geçirilmeli ve Türkiye ve Konya Şeker A.Ş.’nin şeker kotası artırılmalıdır.
Bölgemiz ikliminin şeker pancarı yetiştirilmesine uygun olması nedeniyle şeker pancarı ekiminden vazgeçilmemeli, şeker pancarı ekimi sürdürülmelidir. Bölgenin su ihtiyacı dış havzalardan (o bölgenin ekolojisine zarar vermeden) su getirilerek bölgede yetiştirilmekte olan bitki deseni yeni araştırmada uygun görülen bitkilerin takviyesi ile sürdürülmelidir.
