Tarımsal üretimde çiftçilerin kullanmakta olduğu girdiler her yıl artış göstermektedir. Bu fiyat artışlarına rağmen bazı ürün fiyatlarında aynı artış görülmemektedir. Bu nedenle üretici birim alandan daha fazla ve kaliteli ürün alma mecburiyetindedir. Ayakta kalabilmenin yolu birim alandan daha fazla ürün almayı zorlamaktadır. Tarımda verim ve kaliteyi belirleyen en önemli unsurlardan biri de üretimde kullanılan tohumluktur. Birçok üründe farklı kullanım özelliklerine sahip olan taneler aynı zamanda üretimde tohumluk olarak kullanılmaktadır. Tohum, sahip olduğu cins ve türe ait genetik özellikleri gelecek nesillere aktaran temel üretim materyalidir. Kaliteli bir tohumluk kullanılmadığında diğer şartlar uygun olsa bile beklenen verim ve kaliteye ulaşmak mümkün değildir. Tohumluğun iyi olmaması halinde ekim yapılan arazide toprağın uygun olması yanında yetiştirme süresince yapılan bakım (su, sulama, gübreleme, yabancı ot mücadelesi ve diğer yetiştirme teknikleri) ne kadar uygun olursa olsun istenilen verim ve kaliteye ulaşmak mümkün değildir. Bu nedenle günümüzde üretimde sertifikalı tohumluk kullanımı zaruri hale gelmiştir.
Bitki ıslahı ile uğraşan araştırmacılar tarafından yıllarca çalışılarak daha verimli, kaliteli ve farklı toprak ve iklim şartlarına daha iyi uyum sağlayabilen bitkinin yeni çeşitleri geliştirilmektedir.
Islahçılar; küresel ısınma, kuraklık, düşük ve yüksek sıcaklık, hastalık ve zararlılara daha dayanıklılık gibi özelliklere sahip çeşitleri geliştirerek tescil ettirmektedirler. Böylece her yıl birçok üründe farklı isimlerle yeni çeşitler üretime girmektedir. Birçok canlıda olduğu gibi çeşitlerin de bir ömrü vardır. Bu nedenle üretimde kalma süreleri kısıtlıdır. Tescil edilen ve ıslah materyalinden üretilen sertifikalı çeşitler kayıt altına alınan çeşitler olduğundan üretimde kullanılmalı ve her yıl yenilenmelidir. Üretici sertifikalı tohumluk kullanımı ile tarımsal üretimde bilimsel ve teknolojik gelişmelerden daha etkin şekilde yararlanmış olmaktadır.
Sertifikalı tohumluk sistemi; yeni çeşitlerin tohumluk üreten kuruluşlarca çiftçilere güvenilir şekilde ulaşmasında ve üretimde kullanılmasında önemli bir köprü olmaktadır.
Sertifikalı tohumluk; Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı ilgili ve yetkili kurum ve kuruluşların belirlediği teknik ve yasal esaslara göre üretilen tohumdur. Tohumluğun ıslahından üretim kademelerine kadar her safhasında denetlenmektedir. Üretim süresince tarla kontrolleri yapılan, üretim sonrası üretici firma tarafından temizleme, ilaçlama yapılarak ambalajlanmaktadır. Ambalajlanan ürünlerden yetkili kişilerce alınan numuneler; Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü (TTSM) tarafından veya Bakanlık tarafından tohumluk sertifikasyonu konusunda yetkilendirilmiş kuruluşlar aracılığıyla sertifikasyon işlemine tabi tutulur. Bu kurumlarca laboratuvar analizlerinden geçirilen ve belirlenen standartları taşıdığı tespit edilerek belgelendirilen tohumluklar Sertifikalı tohumluk olarak üreticiye verilmektedir. Sertifikasyon sistemi sayesinde tohumluğun çeşidi, safiyeti, çimlenme gücü, hastalık durumu ve diğer kalite özellikleri kontrol altına alınmaktadır. Böylece tohumluk olarak çiftçiye verim ve kalite özellikleri belirlenmiş güvenilir bir üretim materyali sunulmaktadır.
Sertifikalı tohumluk kullanımının önemi kısaca şöyle belirtilebilir;
• çeşit saflığı,
• çimlenme ve çıkış güvencesi,
• hastalık ve zararlılardan kaynaklanan risklerin azaltılması,
• yüksek ve istikrarlı verim,
• ürün kalitesi ve kullanım özelliklerinin yükseltilmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.
Özellikle buğday, arpa ve diğer hububat ürünlerinde sertifikalı tohumluk kullanımı, üretimde verim ve kaliteyi artırmanın temel unsurlarından biridir.
Sertifikalı tohumluklar, ait oldukları çeşidin genetik özelliklerini taşımaktadır. Sertifikalı tohumluklarda çimlenme gücü yüksek ve çıkış homojen olur. Düzenli çıkış yapan bitkiler; su, gübre ve diğer besin maddelerinden daha dengeli şekilde yararlandıkları için birim alandan daha kaliteli ve yüksek verim ürün elde edilmektedir. Sertifikalı tohumluk kullanılmayan arazilerde çimlenme ve çıkış oranı düşük olmaktadır. Ayrıca farklı çeşitlerin ve yabancı türlerin karışması, ürünün gelişmesini, hasat kalitesini ve ürün verimini olumsuz yönde etkileyeceğinden ekimde mümkün olduğunca sertifikalı tohumluk kullanılmalıdır.
Sertifikasız tohumluklar, bazı bitki hastalıklarının bir bölgeden başka bir bölgeye taşınmasında etkili olabilmekte ve üretimde önemli kayıplara yol açmaktadır.
Buğday, arpa, yulaf, tritikale ve diğer tahıl ürünlerinde yüksek verim potansiyeline ve kaliteye sahip sertifikalı tohumluk kullanılmalıdır. Sertifikalı tohumluk ekim yapılan bölgenin iklim ve toprak şartlarına uygun çeşitler olmalıdır.
Üretimde uygun tohum yatağı hazırlığı, doğru ve zamanında ekim, yeterli ve dengeli gübreleme, yabancı ot, hastalık ve zararlılarla mücadele gibi diğer tarımsal uygulamaların da doğru şekilde yapılması halinde ekimi yapılan çeşidin özelliğine uygun kaliteli yüksek verim alınabilmektedir.
Kalite özellikleri (protein oranı, hektolitre ağırlığı, dane yapısı ve teknolojik kalite özellikleri) seçilen çeşide ve uygulanan yetiştirme tekniği ve yılın iklim özelliklerine göre az da olsa değişmektedir. Ancak sertifikalı tohumluk kullanılması halinde elde edilen ürün daha homojen olmaktadır. Homojen olan ürünler üreticiye daha fazla gelir getirmesi yanında kullanıcı açısından (un, makarna, yem ve diğer işlenmiş tarıma dayalı sanayi ürünleri) ürettikleri ürünün kalite standardının korunması bakımından önemlidir.
Sertifikalı tohumluk kullanımı, üreticinin üretime başlarken daha güvenilir bir üretim materyaliyle başlamasını sağlar. Sertifikalı tohumluk kullanımının yaygınlaşması birim alandan daha fazla ve kaliteli ürün elde edilmesine neden olduğundan üretici ve ülke ekonomisi açısından da önemli fayda sağlamaktadır.
Türkiye'de 2025 yılı itibarıyla sertifikalı tohumluk kullanımının yaygınlaştırılması, Tarım ve Orman Bakanlığının tarımsal üretim politikalarının önemli konularından biri olmuştur. Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye'de sertifikalı tohum üretimi 2024 yılında bu miktar 1.303.038 ton iken 2025 yılında bir önceki yıla göre %3,7 artarak 1.350.627 tona ulaşmıştır.
Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar Genel Müdürlüğü (TAGEM)'in 2025 yılı verilerine göre, araştırma enstitülerince geliştirilen çeşitlerin tohumluk üretimindeki kullanım oranları: Buğday: %40, Arpa: %48, Tritikale: %76, Yulaf: %61, Çeltik: %30, Nohut: %70 ve Kırmızı mercimek: %54’olmuştur. Türkiye'deki sertifikalı tohum üretiminde, tahıl grubunun yaklaşık %45'inin, baklagil grubunun ise %60'ının TAGEM'e bağlı araştırma kuruluşlarınca geliştirilen çeşitlerden oluştuğu bildirilmektedir. Resmi kurumların yanında özel araştırıcı kuruluşlarca da yeni çeşitler geliştirilmektedir.
Ülkemizde sertifikalı tohum kullanımının yaygınlaştırılması için devlet teşvik etmekte ve desteklemektedir. Bu nedenle hububat üretiminde çiftçinin kendi ürününden ayırdığı tohum yerine, uygun çeşit ve bölge koşullarına sahip sertifikalı tohumluk kullanması gerekmektedir. Sertifikalı tohumluk kullanımının yaygınlaşması; ülkemiz ve dünyada gıda güvenliği, sürdürülebilir tarım ve çiftçi gelirlerinin artırılması açısından stratejik bir önem arz etmektedir.
Türkiye'de sertifikalı tohumluk kullanımının bazı ürünlerde ve bölgelerde daha da artırılması gerekmektedir. Özellikle Konya ve Orta Anadolu üreticileri bölgede tohumculukla uğraşan resmi kurum ve özel sektörün çok olması nedeniyle şanslıdırlar. Yerli çeşit geliştirme çalışmalarının desteklenmesi ve kaliteli sertifikalı tohumluğun üretimde kullanılması artırılmalıdır. Yerli çeşit kullanımı tarımsal üretimde dışa bağımlılığın azaltılması ve sürdürülebilir üretim açısından da önem taşımaktadır.
Atalarımız “Ek tohumun hasını, Çekme yiyecek yasını” demişlerdir. Üreticilerimiz de üretimde sertifikalı tohumluğun fiyatı ucuz olanını değil bölgeye uygun olanını kullanarak daha yüksek verime ve kaliteye ulaşmalıdırlar.
