Artan nüfusa bağlı olarak su ihtiyacı da bütün sektörlerde her geçen gün artmaktadır. Bu nedenle mevcut su kaynaklarımızı tasarruflu kullanma ve iyi yönetmemiz gerekmektedir. Dünyada ve Türkiye’ de su kaynaklarının en fazla kullanıldığı sektör tarımdır. Bu gerçeğe göre su kaynakları yönetiminde başarı sağlanması için diğer sektörlerde ve özellikle tarımda suyu bilinçli kullanmalı ve etkin yönetmeliyiz.
Her canlı suya ihtiyaç duymaktadır. Bitkiler de canlı olduklarından suya ihtiyaç duyarlar.
Bitki su tüketimi ne demek?
Bitki su tüketimi toprak yüzeyinden olan buharlaşma (evaporasyon) ile bitki yapraklarından terleme (transpirasyon) miktarının toplamı olarak tanımlanmaktadır Bitki su tüketimi iklim, toprak ve bitki faktörlerinin etkisi altında değişim gösteren ve farklı koşullar için belirlenmesi gereken bir parametredir.
Bitkiler topraktan aldıkları su ile bünyelerinde oluşturdukları besin maddelerini kullanım yerlerine veya depo organlarına taşırlar ve suyun %1 kadarını da fotosentezde kullanırlar. O nedenle bitkilerde su tüketimi: Toprak yüzeyinden olan buharlaşma (evaporasyon) + Bitki yapraklarından olan terleme (transpirasyon) toplamına eşittir denilebilir.
Bitkinin tükettiği su miktarı yetişme dönemine göre her ay değiştiği için, bitkiye verilmesi gereken su miktarı da her ay farklı olmalıdır. Nisan ayından itibaren büyüme ve gelişmeye başlayan bitkilerde su tüketimi artmaya başlar aylık olarak 20r mm’den başlayıp Temmuz ve Ağustos aylarında 140 mm’ye kadar yükselir ve Eylül ayı sonuna doğru 35- 40 mm’ye kadar düşmektedir.
Sulama suyunun doğru bir biçimde yönetilebilmesi, sulu tarım uygulanan alanlarda arazi toplulaştırması, sulama ve drenaj gibi tarımsal alt yapı tesislerinin inşa edilmesi ve bu sistemlerinin doğru bir biçimde işletilmesi ile mümkündür.
Bitki Su Tüketimini Etkileyen Faktörler
Bitkinin tükettiği su miktarı, yetiştiği ortamın topoğrafya, toprak ve iklim özellikleri yanında bitki cinsine ve yetişme dönemine göre değişmektedir.
1. İklim Faktörleri
- Solar radyasyon (güneş ışınları şiddeti)
- Sıcaklık
- Bağıl nem
- Rüzgâr
- Güneşlenme süresi
- Gün uzunluğu
2. Toprak Faktörleri
- Toprak nemi
- Toprağın işlenme durumu
- Bitki örtüsü ile kaplı veya çıplak olması vd.
3. Bitki Faktörleri
- Bitki cinsi
- Gelişme devresi
- Büyüme mevsimi
- Bitkide yaralanma ve hastalık durumu ……
Gibi birçok faktör bitkilerde su tüketimini etkilemektedir.
Bitkinin yetiştiği ortamda solar radyasyon miktarı (güneş ışınları şiddeti) ve sıcaklık arttıkça, bitki su tüketimi artar. Güneşin doğuşundan batışına kadar olan gündüz saatleri artarsa yani güneşlenme süresi arttıkça hem toprak yüzeyinden olan buharlaşma miktarı hem de bitki yapraklarından olan terleme miktarı artacağı için bitki su tüketimi artar. Rüzgâr hızı ve esme süresi artarsa arttıkça bitki su tüketimi artar. Bağıl nem arttıkça buharlaşma ve terleme miktarı azalacağı için bitki su tüketimi azalır
Toprak özelliklerinin bitki su tüketimine etkisi; Toprağın üst kısmındaki nem miktarı arttıkça ve özellikle doyma noktasına yaklaştıkça toprak yüzeyinden olan buharlaşma miktarı artmaktadır. Bitki kök bölgesinde tarla kapasitesinin altıdaki nem koşullarında, toprak yüzeyinden olan buharlaşma miktarı yok denecek kadar az olmaktadır.
Sulamadan hemen sonra toprak yüzeyi ıslak olacağından buharlaşma miktarı yüksek olmakta ve zamanla bu değer azalmaktadır.
Damla sulama yöntemlerine oranla diğer sulama yöntemlerinde toprak yüzeyi daha fazla ıslatıldığından buharlaşma daha yüksek olmaktadır. Toprak yüzeyinin çıplak veya bitki örtüsü ile kaplı olması toprak yüzeyinden olan buharlaşma miktarı yüksek olduğunda da bitki su tüketimi de artmaktadır.
Bitki kök bölgesinde devamlı olarak bitki su ihtiyacını karşılayacak düzeyde su bulunması bitki gelişmesini olumlu yönde etkilemektedir.
Bitki yetişme dönemine göre bitki geliştikçe yaprak sayısı ve yaprak yüzeyi arttığından yapraklardan olan terleme miktarı da artmaktadır.
Buna karşın bitki geliştikçe toprak yüzeyinde gölgelenme oranı artacağı için toprak yüzeyinden olan buharlaşma miktarı da azalmaktadır.
Bitki geliştikçe terlemenin payı artmakta ve maksimum bitki örtüsünde en yüksek değere ulaşmaktadır. Bu koşulda bitki yapraklarından olan terlemenin bitki su tüketimi içerisindeki payı genellikle toprak yüzeyindeki buharlaşmadan daha fazla olmaktadır. Toprakta organik maddenin yüksek olması su tutma kapasitesini artırmaktadır.
Bitki faktörlerinin bitki su tüketimine etkisi; Yaprak büyüklüğü ve birim alandaki gözenek sayıları bitkilerde önemli düzeyde farklılık gösterdiği için bitki su tüketimi de bitki cinsine bağlı olarak değişmektedir. Bitki su tüketimi belirli bir bitkinin büyüme devrelerine göre değişmektedir.
· Ekim ya da dikimden sonraki başlangıç devresinde bitki su tüketimi en az düzeydedir.
· Vejetatif gelişmeye paralel olarak bitki su tüketimi artar ve vejetatif gelişmenin tamamlandığı devrede en yüksek değerine ulaşır.
· Generatif gelişme döneminde hasada kadar geçen devrede ise bitki su tüketiminde tekrar belirli oranda azalma meydana gelir.
· Büyüme mevsimi uzun olan bitkilerin mevsimlik su tüketimleri, kısa olanlara oranla daha fazladır.
Görüldüğü gibi bitki su tüketimini etkileyen temel faktörler bitki cinsi, ekim ya da dikim zamanı, büyüme mevsimi uzunluğu, büyüme mevsimi içinde bitkinin gelişme devresi ve iklim koşullarıdır. Su kıt olan yerlerde kısa sürede gelişme gösteren bitkiler tercih edilmelidir.
Bitkilerin su tüketimi (BST) belirli metotlarla (doğrudan ölçüm yöntemleriyle ve iklim verilerinden tahmin yöntemleriyle) belirlenmekte olup BST etkili faktörlere göre 300-2.500 mm arasında değişmektedir. Örneğin Pirinç, Muz Şeker Kamışı gibi ürünler 2.000- 2.500 mm kadar suya ihtiyaç duyan ve çok su tüketen bitkiler iken, buğday, mısır ve tütün gibi bitkiler ortalama 700 mm gibi az miktarda su tüketirler. Bunların da kendi içinde su tüketimini etkileyen faktörlere göre su tüketimleri farklılık göstermektedir.
Bitkinin yetişme dönemine göre su ihtiyacı mm ve kilogram (litre) olarak belirtilmektedir. Bir metrekare alana 50 mm su vermek için 50 kg, bir dekara ise 50.000 kg (50 metreküp) su vermiş oluruz.
Mısır gibi birçok kültür bitkisi 500-800 mm arası suya ihtiyaç duymakta, ancak yetişme döneminde bölgemizde yağış olmadığından ve buharlaşma fazla olduğundan daha fazla su verilmektedir.
Ülkemizde ve dünyada çok geniş alanda yetiştirilen mısır gibi bitkiler önemli bir gelir kaynağı olması yanında birçok sektörde de ihtiyaç duyulmaktadır. Çok su tüketiyor diye ekiminin yasaklanması yerine münavebe ile ekilmesi ve ovaya dış havzalardan su getirilerek bu bitkilerin ekilmesine devam edilmelidir. Aksi halde dış ülkelerden daha çok almak zorunda kalırız.
Türkiye’de yetiştirilen tüm bitkileri içine alan bölge istasyonları verilerine dayanan bitki su tüketimi rehberi hazırlanmıştır. Bu rehbere göre yağış miktarı, yağış zamanı ve süresi dikkate alınarak ürün planlaması yapılmalıdır. Böylece ülkemizde su kaynaklarının yeterli ve/veya kısıtlı olduğu bölgelerde ve kurak dönemlerde su kaynakları yönetimine önemli düzeyde katkı sağlanmış olacaktır.
Yöntem ve diğer parametreler dikkate alınarak her bölge ve her bitki için su tüketimi değerlerinin hesaplanarak verildiği kaynak “Bitki Su Tüketimi Rehberi” bir yayın olarak hazırlanmıştır. Bitki Su Tüketimi Rehberi, ülkemizde su kaynaklarının planlanması, toprakların sürdürülebilir yönetimi, arazi bozulmasının önlenmesi ve tarla içi geliştirme hizmetleri açısından önemlidir. Özellikle sulanan alanlarda sulama ve drenaj sistemlerinin projelendirilmesi ve işletilmesi, kuraklıkla ilgili çalışmalar ve bu konulardaki tüm araştırma ve uygulama çalışmaları için gerekli olan ülkesel temel bir kaynak olarak değerlendirilmelidir.
Yukarda bitki su tüketimini etkileyen faktörler ve Teknolojik gelişmelere bağlı olarak Türkiye’de su kullanımı bölgedeki Meteoroloji Genel Müdürlüğüne bağlı meteoroloji istasyonları verilerine dayandırılarak bitkilerde sulama yapılmalıdır. Suyun taşınmasında kapalı sistemler ve sulamada da basınçlı sulama sistemleri kullanılmalıdır.
Bitkilerin topraktan aldıkları suyun çok küçük bir bölümü bitkide fotosentezde kullanılmakta ve büyük bir bölümü terleme ile atmosfere verilmektedir. Bu nedenle bitkilerin olduğu ortamlar çıplak alanlara göre daha serin olmaktadır.
Bitki büyüme dönemleri bitkinin tek yıllık, iki yıllık ve çok yıllık olmasına göre kısmen değişmekle birlikte dörde ayrılmaktadır. Bunlar; a) Başlangıç dönemi, b) Gelişme Dönemi, c) Orta Dönem ve d)Son dönem
Bitkilerin büyümeye başladığı “Başlangıç döneminde” su tüketimleri az “Gelişme ve Orta Dönemde “ ise fazladır. Orta Dönemin başında günlük su tüketimi fazla iken dönem sonuna doğru azalmakta olup “Son dönem” de birçok bitki için bu dönem sonuna doğru bitkiler olgunlaştığından, meyve ağaçlarında yapraklarda dökülmeler başladığından su tüketimleri en aza inmektedir. Silajlık mısır gibi yeşil olarak değerlendirilen bütün bitkiler orta dönemde biçildiği için bu tür bitkilerde son dönem dikkate alınmamaktadır.
Türkiye’ de bitkilerin yetiştiği ortamın toprak ve iklim özelliklerine göre yetiştirilen bitkinin çeşit ve yetişme (vejetasyon) süresine göre su tüketimi değiştiğinden su kıt olan bölgelerde kısa sürede yetişen bitkilerin ekilmesi üreticiye verilen desteklerle teşvik edilmelidir.
Sulu tarımı iyi bilen bölge üreticilerinin tarımdan kopmamaları için ovaya su temin edilmelidir. Daha fazla suya kavuşmak dileklerimle Hoşça Kalınız
