Biraz kırıldık mı manipülasyon, biraz eleştirildik mi duygu sömürüsü… Peki, her anlaşmazlığın arkasında gerçekten bir manipülasyon mu var?
Son zamanlarda dikkatinizi çekiyor mu bilmiyorum ama neredeyse herkesin dilinde aynı cümle: "Beni manipüle ediyorsun!"
Biri bir şey söylüyor, diğeri hemen savunmaya geçiyor. Biraz sitem ediyorsunuz, duygu sömürüsü yapmış oluyorsunuz. Bir konuda ısrar ediyorsunuz, karşınızdakini manipüle ediyorsunuz. Üzüldüğünüzü dile getiriyorsunuz, karşı tarafın üzerinde duygusal baskı kuruyorsunuz. Hatta bazen yalnızca bir beklentinizi ifade etmeniz bile manipülasyon olarak değerlendirilebiliyor.
Öyle ki artık iki kişi arasında yaşanan en sıradan anlaşmazlıklarda bile bu kelimeyi duymaya başladık.
Peki, gerçekten bu kadar çok manipülasyona mı maruz kalıyoruz? Yoksa hoşumuza gitmeyen her davranışı, bizi rahatsız eden her sözü biraz kolaycılığa kaçarak manipülasyon diye mi adlandırıyoruz?
Bence burada biraz durup düşünmek gerekiyor. Çünkü manipülasyon, öyle her canımız sıkıldığında kullanabileceğimiz, anlamı birkaç kelimeye sığdırılacak kadar basit bir kavram değil.
Peki, manipülasyon dediğimiz şey tam olarak nedir?
En yalın haliyle manipülasyon, bir insanın başka bir insanın duygu, düşünce ve kararlarını kendi çıkarı doğrultusunda etkilemeye, yönlendirmeye çalışmasıdır. Burada önemli olan yalnızca karşı tarafı etkilemek değildir. Zaten insan ilişkilerinin tamamında birbirimizi az ya da çok etkileriz. Önemli olan, bu etkinin nasıl kurulduğudur.
Açıkça konuşmak, bir istekte bulunmak, fikrini savunmak ya da karşımızdakini bir konuda ikna etmeye çalışmak tek başına manipülasyon değildir. Manipülasyon dediğimiz yerde çoğu zaman açık iletişimin yerini dolaylı yollar, gerçeğin yerini çarpıtmalar, karşılıklı anlayışın yerini ise kontrol etme çabası alır.
Biraz daha anlaşılır hale getirecek olursak;
Diyelim ki eşiniz akşam arkadaşlarıyla dışarı çıkmak istiyor. Siz de bütün gün evde olduğunuz için onun gitmesini istemiyorsunuz. "Bugün biraz birlikte vakit geçirmek istiyorum, gidersen kendimi yalnız hissedeceğim." (Karşı tarafın anlamasını beklemeyip, hissimizi doğrudan söylüyoruz.) diyorsunuz.
Burada bir duygu ifade ediyorsunuz, bir beklentinizi dile getiriyorsunuz. henüz ortada bir manipülasyon yok. Siz sağlıklı bir iletişim kurmaya çalıştınız. Çünkü insan sevdiği kimseden ilgi bekleyebilir. birlikte vakit geçirmek isteyebilir, kimi zaman onun önceliği olmak isteyebilir. Eşinizin de bunu dikkate alması ve mümkünse ortak bir çözüm bulması ilişkinizin karşılıklı anlayış ve empati boyutudur.
Şimdi aynı durumu biraz değiştirelim.
"Tabii, sen git. Ben zaten evde ne kadar yalnız kaldığımı, ne kadar yorulduğumu anlatmayayım. Senin için arkadaşların benden daha önemli. Ben de nasıl olsa hep kendi başımın çaresine bakıyorum."
İşte burada iletişimin rengi değişiyor. Kişi, isteğini açıkça ifade etmek yerine karşısındakinde suçluluk duygusu oluşturarak onun kararını değiştirmeye çalışıyor.
Elbette insan bazen kırıldığı için sitem edebilir, öfkelendiği için ölçüyü kaçırabilir. Her sitemi de hemen manipülasyon olarak değerlendiremeyiz. Ancak bu davranış bir alışkanlık haline gelmişse, karşı tarafın kararlarını sürekli suçluluk ve baskı yoluyla değiştirmeyi amaçlıyorsa artık üzerinde durulması gereken bir durum vardır.
Bir de meşhur gaslighting meselesi var!
Son yıllarda manipülasyon kadar sık duyduğumuz bir başka kavram da gaslighting. Hatta bazen bir tartışmada karşımızdaki insanın söylediğimizi kabul etmemesi bile bu kavramla açıklanıyor.
Oysa gaslighting bundan çok daha fazlası.
Örneğin, bir tartışmada eşinizin size söylediği kırıcı bir sözü hatırlatıyorsunuz. O ise "Ben öyle bir şey söylemedim. Sen her şeyi kafanda büyütüyorsun. Zaten hafızana da güven olmaz" diye karşılık veriyor.
Bir kez yaşanan bir inkâr ya da hatırlama farklılığı tek başına gaslighting değildir. Fakat kişi bunu sürekli yapıyor, yaşananları inkâr ediyor, olayları çarpıtıyor ve sizi kendi hafızanızdan, algınızdan, hatta akıl sağlığınızdan şüphe eder hale getiriyorsa burada çok daha ciddi bir psikolojik manipülasyon biçiminden söz ediyoruz.
İşin ilginç tarafı, bu kavramın nereden geldiğini bilenlerin sayısı da pek fazla değil.
Gaslighting adı, Patrick Hamilton'ın 1938 yılında yazdığı Gas Light adlı tiyatro oyunundan geliyor. Daha sonra sinemaya uyarlanan filmde, bir koca eşini kendi algılarından şüphe eder hale getirmek için evdeki bazı olayları bilinçli olarak değiştiriyor. Gaz lambalarının ışığındaki değişimleri bile eşinin hayal gördüğüne inandırmaya çalışıyor.
Kadın zamanla kendi gördüğüne, duyduğuna ve hatırladığına güvenemez hale geliyor. İşte bugün ilişkilerde kullandığımız gaslighting kavramının temelinde de tam olarak bu var.
Peki, her hayır demek, her sınır koymak manipülasyon mu?
Bence bu konunun en çok karıştırılan taraflarından biri de burası.
Bir arkadaşınız sizden bir konuda yardım istiyor. O gün gerçekten yorgunsunuz ve yapmak istemiyorsunuz. "Bugün bunu yapamayacağım, kusura bakma" diyorsunuz.
Arkadaşınız buna üzülüyor, belki biraz da alınıyor. Şimdi siz onu hayal kırıklığına uğrattığınız için manipülasyon mu yapmış oldunuz? Elbette hayır.
İnsanların birbirlerinden farklı beklentileri olabilir. Her beklentiyi karşılamak, her isteğe evet demek zorunda değiliz. Sınır koymak, hayır demek, istemediğimiz bir şeye itiraz etmek de insan ilişkilerinin doğal bir parçası.
Hatta bazen karşımızdaki insanın hoşuna gitmeyeceğini bile bile bir şeyi söylememiz gerekir. Çünkü sağlıklı bir ilişki, iki tarafın da her zaman memnun olduğu bir ilişki değildir. İki tarafın da kendisi olabildiği, düşüncelerini ve duygularını rahatça ifade edebildiği bir ilişkidir.
Burada asıl ayırt etmemiz gereken şey şu: Bir insanın bizim davranışımızdan dolayı üzülmesi, bizim ona haksızlık yaptığımız anlamına gelmiyor. Aynı şekilde bir insanın bizimle aynı fikirde olmaması da bizi manipüle ettiği anlamına gelmez.
Peki, neden artık her şeyin adı manipülasyon?
Sosyal medyanın hayatımızın bu kadar içine girmesiyle birlikte psikolojik kavramlar da günlük konuşmalarımızın bir parçası haline geldi. Bir bakıyoruz narsist, bir bakıyoruz toksik, sonra gaslighting, manipülasyon, duygusal istismar...
Elbette bu kavramların daha çok konuşulması kötü bir şey değil. Tam tersine, insanların ilişkilerindeki sağlıksız davranışları fark etmesi, kendilerine yapılan haksızlıkları tanımlayabilmesi oldukça kıymetli.Ancak burada küçük bir sorun var: Kavramları öğrenirken bazen anlamlarını da beraberinde basitleştiriyoruz.
Bir kavramı tanımakla, o kavramı her yaşadığımız olaya uygulamak aynı şey değil.
Örneğin bir insanın bizi eleştirmesi, bizimle aynı fikirde olmaması ya da bir davranışımızdan rahatsızlığını dile getirmesi her zaman psikolojik baskı değildir. Bazen gerçekten yanlış bir davranışta bulunmuş olabiliriz. Bazen karşımızdaki insanın da kendince haklı olduğu bir taraf vardır. Bazen de iki insanın beklentileri birbirinden farklıdır.
Ama biz bütün bunları konuşmak yerine hemen bir etiket yapıştırırsak ne olur?..
Kendimizi anlamaya çalışmak yerine savunmaya geçeriz. Karşımızdakini dinlemek yerine onu bir kavramın içine yerleştiririz. Bir süre sonra da ilişkilerimizi anlamaya değil, birbirimize tanı koymaya başlarız.
Üstelik bu durum, gerçekten manipülasyona maruz kalan insanların yaşadıklarının da önemsizleşmesine yol açabilir. Çünkü her anlaşmazlığın adı manipülasyon olduğunda, gerçek manipülasyonu ayırt etmek de zorlaşır.
Dostoyevski'nin Suç ve Ceza romanındaki P.Petroviç karakterini düşünelim; Raskolnikov'la yaptığı konuşmalarda doğrudan suçlayıcı bir tavır takınmak yerine sorular sorar, onun düşüncelerinin etrafında dolaşır, psikolojik bir gerilim oluşturur. Raskolnikov'un kendi iç dünyasıyla yüzleşmesini sağlayan bu sorgulama biçimi, insan psikolojisinin ne kadar karmaşık olabileceğini gösterir.
Burada elbette her psikolojik sorgulamayı manipülasyon olarak adlandırmıyoruz. Ancak bir insanın diğerinin düşüncelerini, korkularını ve hassasiyetlerini nasıl etkileyebildiğini görmek açısından oldukça çarpıcı bir örnek.
İnsan ilişkilerinde de bazen asıl mesele tam olarak budur. Söylenen sözlerden çok, o sözlerin hangi amaçla, nasıl ve ne sıklıkta kullanıldığına bakmak gerekir.
Sonuç olarak...
Bence artık birbirimize biraz daha dikkatli davranmanın, ama kullandığımız kelimelere de aynı özeni göstermenin zamanı geldi.Birisi bize sitem ettiğinde hemen manipüle edildiğimizi düşünmeyelim. Birisi bizden bir şey istediğinde bunu duygusal baskı olarak değerlendirmeyelim. Önce ne yaşandığına, nasıl yaşandığına ve bunun ilişkimizde nasıl bir örüntü oluşturduğuna bakalım.
Ama diğer taraftan, sürekli suçlu hissettirildiğimiz, kararlarımızın baskı altında şekillendirildiği, kendi hafızamızdan ve algımızdan şüphe etmeye başladığımız durumları da sıradan ilişki sorunları diye geçiştirmeyelim.
Çünkü manipülasyonun olduğu yerde yalnızca bir anlaşmazlık yoktur; çoğu zaman bir tarafın diğer taraf üzerindeki kontrolünü artırma çabası vardır.
Unutmayalım, her kırgınlık manipülasyon değildir, her ısrar psikolojik baskı değildir, her hayal kırıklığı da birinin bize yaptığı haksızlık değildir.
İnsan ilişkileri zaten yeterince karmaşık. Bir de her anlaşmazlığa bir psikolojik etiket yapıştırarak işleri daha da içinden çıkılmaz hale getirmeyelim.
Kelimeleri doğru yerde kullanalım ki hem gerçekten manipüle edildiğimiz durumları fark edebilelim hem de birbirimizle konuşabilme becerimizi kaybetmeyelim.