Geçen mayıs ayında Çin'de düzenlenen bir konferanslar dizisine ortağım Samet Oynamış ile birlikte davet edilmiştim. Hong Kong'dan başlayıp Shenzhen'e, Şangay'dan Pekin'e, Nanjing'den Hangzhou'ya kadar farklı şehirlerde konferanslar vermiştik. Çin’de Amazon üzerinden satış yapan ve e-ticaretle uğraşan girişimcilere ABD’de şirket kuruluşu, vergi, muhasebe ve Amerika pazarına açılma konularını anlattık. Salondaki girişimcilerin önemli bir bölümü ürünlerini Çin’de üretiyor, ancak bu girişimciler gözlerini çoktan dünyanın geri kalanına çevirmişti. Amazon onlar için yalnızca bir satış platformu değil; Çin’de üretilen bir ürünün Amerika’daki müşteriye ulaşmasını sağlayan küresel bir kanal anlamına geliyordu.
Konferanslar serisinin ilk duraklarından olan Shenzhen’i dolaşırken, şehrin yalnızca yüksek binalardan ve hızlı trenlerden ibaret olmadığını daha iyi anladım. Shenzhen, Çin’in üretim kabiliyetinin, teknoloji iştahının ve girişimcilik hızının aynı yerde buluştuğu bir şehir. Üstelik bu hikâye çok eski değil. Shenzhen’in bugün 18 milyonu aşan nüfusuyla, dünyanın en önemli teknoloji merkezlerinden biri olarak anılmasının üzerinden yalnızca birkaç on yıl geçti.
REFORMUN LABORATUVARI
Shenzhen, 26 Ağustos 1980’de Çin’in ilk özel ekonomik bölgelerinden biri ilan edildi. Hong Kong’un hemen karşısında bulunması, şehrin en büyük avantajlarından biriydi. Çin, dış ticaretin, yabancı yatırımın ve piyasa odaklı ekonomik reformların etkilerini önce burada test etti. Shenzhen de bu imkânı, kendisine verilen bir ayrıcalık olarak görmek yerine büyük bir büyüme projesine dönüştürdü.
Rakamlar neredeyse şehir efsanesini doğrulayacak kadar çarpıcı. Shenzhen’in ekonomik büyüklüğü 1980’de 2,7 milyar yuan seviyesindeyken 2024’te 36,8 trilyon yuana ulaştı. 2025 yılında ise şehir ekonomisinin büyüklüğü 38,7 trilyon yuana çıktı. Elbette bu rakamların arkasında yalnızca binalar, fabrikalar ve kamu yatırımları yok. Bir şehri büyüten asıl unsur, sermayenin, yeteneğin, üretimin ve fikrin aynı yerde buluşabilmesi.
ÖNCE ÜRETİM SONRA TEKNOLOJİ
Shenzhen’in farkı, teknolojiye doğrudan yazılım tarafından başlamamış olması. Önce üretim geldi. Elektronik parçalar, telefonlar, devreler, bataryalar ve makineler üretildi. Sonra bu üretim kabiliyeti tasarımla, mühendislikle ve yazılımla birleşti.
Huaqiangbei bunun en görünür örneklerinden biri. Elektronik dünyasında ihtiyaç duyulan neredeyse her parçanın, bağlantının veya prototipin bulunabildiği bu bölge, Shenzhen’in üretim ekosistemini temsil ediyor. Bir girişimci burada yalnızca ürün satın almıyor; ürününü nasıl geliştireceğini, hangi parçayı nereden temin edeceğini ve prototipini nasıl üretime geçireceğini de öğreniyor.
Bu açıdan Shenzhen, klasik anlamda bir sanayi şehri olmaktan çıktı. Ürünün fikrinden prototipine, prototipinden seri üretimine ve oradan da küresel satışına kadar uzanan zincirin neredeyse tamamı aynı şehirde kurulmuş durumda.
TENCENT’TEN DJI’A
Shenzhen’in teknoloji merkezine dönüşümünü şirketleri üzerinden de okumak mümkün. Tencent’in merkezi Shenzhen’de bulunuyor. DJI, dünyanın en bilinen drone üreticilerinden biri olarak burada doğdu. Huawei’nin küresel teknoloji mücadelesi yine bu şehirden yürütülüyor. BYD ise elektrikli araçlar, bataryalar ve enerji teknolojileriyle Shenzhen’in üretim kabiliyetini yeni bir seviyeye taşıdı.
Bu şirketlerin her biri farklı bir alanda faaliyet gösteriyor. Tencent dijital platformları, Huawei iletişim ve bilişim altyapısını, DJI drone teknolojisini, BYD ise elektrikli araç ve batarya ekosistemini temsil ediyor. Fakat ortak noktaları aynı: Ürünü yalnızca üretmekle yetinmemek, onu sürekli geliştirmek ve dünya pazarında rekabet edecek hâle getirmek.
Huawei’nin 2025’te gelirinin yüzde 21,8’ini Ar-Ge’ye ayırması bu yaklaşımın önemli bir örneği. Bir şirketin elde ettiği gelirin beşte birinden fazlasını yeniden araştırmaya ve geliştirmeye yönlendirmesi, teknoloji şirketlerinin neden yalnızca üretici değil, aynı zamanda bilgi şirketi olduğunu da gösteriyor.
ELEKTRİKLİ ARAÇTAN DAHA FAZLASI
Shenzhen denince BYD’den söz etmemek mümkün değil. BYD artık yalnızca elektrikli otomobil üreten bir şirket değil; batarya, enerji depolama ve elektrikli ulaşım teknolojileri geliştiren büyük bir teknoloji şirketi.
Şirketin 2025 geliri 804 milyar yuanı aştı. 2026 Mayıs itibarıyla toplam yeni enerjili araç satışının 16,5 milyon adedi geçtiği açıklanıyor. Bu rakamlar önemli; ancak daha önemli olan BYD’nin otomobili nasıl yeniden tanımladığı. Elektrikli araç, Shenzhen’de yalnızca benzinli motorun yerine batarya koymak anlamına gelmiyor. Yazılım, sensör, yapay zekâ, batarya yönetimi ve otonom sürüş sistemleri aracın kendisi kadar önemli hâle geliyor.
Türkiye’de elektrikli araç meselesini çoğu zaman hangi markanın kaç otomobil sattığı üzerinden konuşuyoruz. Oysa asıl rekabet; bataryada, yazılımda, şarj altyapısında ve bu teknolojileri geliştirecek insan kaynağında yaşanıyor. Shenzhen’in hikâyesi burada otomotiv sektöründen çok daha geniş bir dönüşüme işaret ediyor.
YAPAY ZEKÂ VE YENİ NESİL ÜRETİM
Shenzhen bugün üretim yapan ama üretim biçimini de sürekli değiştiren bir şehir. 2025’te sanayi robotu üretimi yüzde 43,1, sivil drone üretimi yüzde 40,1, 3D yazıcı üretimi ise yüzde 45,1 arttı. Bu veriler, otomasyonun ve yapay zekânın şehir ekonomisinde artık kenarda duran bir teknoloji olmadığını gösteriyor.
Yapay zekâ burada yalnızca sohbet botları veya ofis yazılımları anlamına gelmiyor. Üretim hattında hata tespiti, lojistikte rota planlaması, depolarda robot kullanımı, elektrikli araçlarda sürüş desteği ve ürün tasarımında simülasyon gibi alanlara yayılıyor. Shenzhen’in avantajı da burada ortaya çıkıyor: Şehirde yazılım geliştiren kişi, o yazılımı kullanacak fabrikaya veya donanıma çok uzakta değil.
Bazen yapay zekânın geleceğini yalnızca büyük modelleri geliştiren şirketler belirleyecekmiş gibi konuşuyoruz. Oysa Shenzhen’in gösterdiği başka bir ihtimal daha var. Geleceğin kazananları, yapay zekâyı gerçek üretim süreçlerine bağlayabilen şirketler olabilir.
AMAZON’DAN DÜNYAYA
Konferanslarda dikkatimi çeken bir başka konu da Çinli girişimcilerin küresel pazara bakışıydı. Çin’de üretim yapan birçok şirket, ürününü yalnızca yerel pazarda satmayı düşünmüyor. Amazon, bağımsız internet siteleri ve farklı e-ticaret platformları üzerinden doğrudan Amerika’ya, Avrupa’ya ve Körfez ülkelerine ulaşmaya çalışıyor.
Bu girişimciler için şirket kuruluşu, vergi ve muhasebe gibi konular üretimin sonrasında akla gelen bürokratik ayrıntılar değil. Küresel ticaretin iş modelinin bir parçası. Çünkü ürünün nerede üretildiği kadar, hangi ülkedeki şirket üzerinden satıldığı, gelirin nasıl raporlandığı, verginin nerede doğduğu ve paranın nasıl yönetildiği de önemli.
Türkiye’de ise hâlâ zaman zaman ürünün üretilmesini başarı için yeterli görüyoruz. Oysa ürünün dünya pazarında nasıl konumlandırılacağı, hangi kanaldan satılacağı ve markanın nasıl korunacağı en az üretim kadar önemli. Bunu geçtiğimiz hafta E-Com Group'tan sevgili Halil Karakoca ile de yaptığımız bir webinarda konuştuk.
SHENZHEN’İ KOPYALAMAK MÜMKÜN MÜ?
Shenzhen’i Türkiye’ye, hatta Konya’ya olduğu gibi taşımak mümkün mü? Her şehrin tarihi, sermaye yapısı, kamu politikası ve insan kaynağı farklı. Ancak Shenzhen’in bazı soruları bizim için de geçerli.
Konya üretimde güçlü bir şehir. Fakat bundan sonraki aşama daha fazla üretmekten çok; daha teknolojik ürünler üretmek, tasarım ve markalaşmaya yatırım yapmak, üniversitelerle sanayi arasındaki ilişkiyi güçlendirmek ve küresel satış kanallarına doğrudan ulaşabilmek.
Shenzhen’in 2025 verilerinde stratejik gelişmekte olan sektörlerin şehir ekonomisinin yüzde 43’ünü oluşturması tesadüf değil. Şehir, mevcut üretim gücünün üzerine yapay zekâ, robotik, batarya, elektrikli araç ve ileri imalat gibi yeni alanları inşa etmiş durumda.
ŞEHRİN GÖRÜNMEYEN BEDELİ
Bütün bu başarı hikâyesinin bir de görünmeyen tarafı var. Çok hızlı büyüyen şehirlerde çalışma temposu yükseliyor, konut maliyetleri artıyor, rekabet sertleşiyor ve herkes aynı hızda bu dönüşümden faydalanamıyor. Teknoloji şirketlerinin büyümesi, şehirdeki bütün insanların aynı ölçüde zenginleştiği anlamına gelmiyor.
Ayrıca üretimin ve veri merkezlerinin enerji ihtiyacı, çevre üzerindeki baskı ve teknolojiye bağımlılık gibi meseleler de Shenzhen’in geleceğini belirleyecek. Bir şehrin yalnızca ne kadar hızlı büyüdüğünü değil, bu büyümeyi ne kadar sürdürülebilir hâle getirdiğini de konuşmak gerekiyor.
Shenzhen bana şunu düşündürdü: Bir şehir, yalnızca gökdelenleriyle teknoloji merkezi olmuyor. Teknoloji merkezi olmak; üreticinin, tasarımcının, yatırımcının, yazılımcının, üniversitenin ve küresel müşterinin aynı ekonomik hikâyenin parçası hâline gelmesiyle mümkün oluyor.
