Azerbaycan’da, büyükbaş ve küçükbaş besiciliği yanında, dağlık bölgelerde arıcılık ve ipek böceği yetiştiriciliği de yapılmaktadır. Azerbaycan’ın dağlık bölgelerinde daha çok hayvancılık gelişmiştir. Azerbaycan’da tarımın en önemli bir yere sahip olmasına rağmen üretilenler halkın et, süt, yumurta ürünlerine olan ihtiyacının sadece yarısını karşılamaktadır.
Küçükbaş Hayvancılık Azerbaycan’ın dağlık ve dağ eteği yamaç bölgelerinde yapılmaktadır. Azerbaycan’da Dağ merinosu, Gala, Karabağ, Balbas koyun cinsleri beslenmektedir. Koyunların eti, derisi ve yünü kullanılmaktadır. Koyunların sayısının hızlı artması, az emek harcanması, meradan faydalanması ve az yeme ihtiyaç duyması nedeniyle koyunculuk geliştirilmeye çalışılmaktadır. Azerbaycan’da halkın ete olan ihtiyacını daha hızlı karşılamak için koyunculuğun geliştirilmesinde yeteri kadar doğal yem stoku, yayla ve kışlaklar mevcut olduğundan koyunculuk tercih edilmektedir. Hayvancılıkta koyun besiciliğinin yaygınlaşması, Azerbaycan halkının et ihtiyacını karşılamasına büyük katkısı olması beklenmektedir.
Büyükbaş Hayvancılık Azerbaycan’da üretilen üretimin yarıdan fazlası ülkenin et ihtiyacının %45’ini karşılamaktadır. Büyükbaş hayvanların %70’i et ve sütü için yetiştirilmekte olan inek ve mandadan oluşmaktadır. Büyükbaş hayvancılıkta sığır önemli yere sahiptir.
Beyaz Et Üretimi Beyaz et ve yumurta üretiminde iç tüketim ihtiyacı iç üretimle karşılanmaktadır. En büyük tavukçuluk tesisleri Bakü, Gence ve Nahçıvan gibi büyük şehirlerde bulunmaktadır. Azerbaycan’da yem stokunun az olması tavukçuluğun gelişmesine engel olmaktadır. İpekböcekçiliği Azerbaycan’da Şeki- Zagatala, Kura-Aras, Dağlık Karabağ ve Nahçıvan’ın düz ve dağ eteği bölgelerinde gelişmiştir.
Azerbaycan tarımsal üretimde meyve ve bazı sebzelerde kendine yeterli iken birçok üründe kendine yeterli değildir, bu yönüyle ithal etme zorunluluğunda olan ülke konumundadır. Ülkenin kendine yeterli olmadığı ürünlerde ( Buğday, arpa, patates ve baklağiller) Türkiye olarak Azerbaycan’a satış imkânımız bulunmaktadır.
Azerbaycan’ın ürün ihraç ettiği İtalya, Türkiye, Rusya, İsrail, Hırvatistan ilk 5 ülke içerisinde yer akmakta olup Türkiye 2. sıradadır. Azerbaycan’ın tarımsal ürün ihraç ettiği İlk 5 ülke ise Rusya (%71.3), İtalya, Gürcistan, Türkmenistan ve Irak’tır. Türkiye %1.6 pay ile 9. Sırada yer almaktadır. Azerbaycan’ın ihraç ettiği ilk 10 tarım ürünü; Domates, taze hurma, taze veya kuru fındık, patates, elma, demirhindi, kaju, vs., kamış veya pancar şekeri ve kimyasal olarak saf sakaroz (katı halde), kiraz, şeftali, nektarin ve meyve veya sebzelerin fermente edilmemiş suyu önemli ihraç ürünleridir.
Azerbaycan’ın ürün ithal ettiği ilk 5 ülke Rusya, Türkiye, Çin, Almanya ve Ukrayna’dır. Azerbaycan’ın tarımsal ürün ithal ettiği ilk 5 ülke Rusya (%34.9), Ukrayna (%10.7), Türkiye (%9.8), Brezilya ve İran’dır.
Azerbaycan’ın ithal ettiği ilk 10 tarımsal ürün buğday ve mahlût, ham şeker kamışı (katı halde), gıda müstahzarları, tereyağı, tütün, ham palm yağı, makarnalık buğday, çikolata ve diğer kakao içeren gıda müstahzarları, ham ayçiçeği tohumu veya aspir yağı, yağ keki ve diğer katı artıklardır.
Azerbaycan’da sulanan (Kura-Aras, Lenkeran, Samur-Deveci Ovaları, Nahçivan’ın Aras Boyu Düzlükleri) ve sulanmayan tarım bölgeleri (Dağ eteği ve Orta Dağlık Bölgeler) ve mera ve hayvancılık bölgeleri olmak üzere 3 grup tarım bölgesi vardır. Bu bölgelerde tahıl, pamuk, meyve, üzüm, sebze, tütün üretimi ve hayvan yetiştiriciliği yapılmakta ve ülke ekonomisine katkı sağlanmaktadır.
Pamuk önemli ve stratejik bir bitki olup ülkede pamuk ipliğine dayalı sanayi de gelişmekte olup daha çok ihraç edilmektedir.
Azerbaycan son yıllarda özellikle petrol çıkarma ve işleme sanayii bakımından yabancı yatırımlar açısından çok cazip bir pazar haline gelmiştir. Doğrudan yabancı yatırımların önemli kısmı petrol üretimi ve çıkarımı alanlarına olmuştur. Sermaye yatırımlarının %60 gibi önemli bir oranı hidrokarbon sektöründedir. Ülke ekonomisi çift yapılıdır. Bir yandan petrol (hidrokarbon) ve ona bağlı hizmetler ile müteahhitlik sektörlerinde hızlı bir gelişme eğilimi gözlenirken, diğer yandan petrol dışı sanayi sektörlerinde yatırım eksikliği giderilmeye çalışmaktadır.
Üretim yapılmakta olan tarım alanlarında yapılan ıslahat ve özelleştirme programı çerçevesinde özel mülkiyete dayalı üretim yapısına geçildiğinden tarım sektörünün sorunları henüz tamamen giderilmiş değildir. Bitkisel üretimde verimlilik, teknoloji düzeyi ve tarımsal teknik mevzuat, yatırım eksikliği, kaliteli tohum yetersizliği görülmektedir. Hayvancılıkta zayıf yönler; yapay döllenme noktaları, yetersiz ekipman arzı, yem sorunu, tarımsal yapıların üretim, kontrol, işletme konularındaki yetersizlikleri olarak sıralanmaktadır. Gıda işleme alanında büyük Azeri firmaları meyve suyu, reçel ve turşu üretmekte ve üretiminin önemli bir kısmını BDT ülkelerine, Almanya, İsrail ve ABD’ye ihraç etmektedirler. Gıda alanında Türk sermayeli Holdinglerde pazarda büyük paya sahiptirler.
Azerbaycan’da gıda işlemenin öne çıkan sektörleri; et işleme, süt ürünleri, meyve- sebze konserveciliği, içecekler olup et ve süt ürünleri üretimi önemli bir yere sahiptir.
Ekonomisi büyük ölçüde petrol ve doğalgaza dayalı olması nedeniyle yatırımların çoğu bu alandaki projelere dayalı olup sanayi içerisinde ise gıda ve içecek sanayinin payı %40 civarındadır.
Azerbaycan’ın tarım ve gıda alanında ithal ikamecilik ve ihracat odaklı üretim politikaları nedeniyle bu alanlara önemli yatırım teşvikleri sağlanmaktadır. Bunlar; İş mevzuatının gelişmişliği ve iş yapma kolaylığı, vergi kolaylıkları, kurumsal destek mekanizmaları (Azerbaycan İhracat ve Yatırım Teşvik Ajansı AZPROMO vb.)
Ayrıca tarım alanında; yaş meyve-sebze üretimi, hayvan ıslahına yönelik büyükbaş çiftlikleri, kanatlı çiftçiliği, tohum çiftçiliği, süs bitkileri yetiştiriciliği, balıkçılık, su ürünleri, ipekböcekçiliği, arıcılık, tıbbi bitkiler önemli yatırım alanlarıdır. Seracılık, depoculuk, nakliye, paketleme ve ambalajlama, hayvan ve bitki sağlığı faaliyetleri ise öne çıkan diğer yatırım alanları olarak görülmektedir.
Tarım ve Orman Bakanlığınca tespit edilen
Güçlü Yönler;
· Tarımın, kalkınmada belirlenen öncelikli sektörlerin başında gelmesi
· İklim çeşitliliği ve flora zenginliği
· Devlet elinde kiralanabilecek tarım alanlarının bulunması
· Karabağ’daki bakir araziler
· Son dönemde devletin tarıma sağladığı destek ve teşvikler
· Akıllı tarım, dijital uygulamaları, tarımsal kayıt sistemlerinde gelişme süreci
· Pazara ulaşma imkânının olması
Zayıf Yönler;
· Üretimde verimlilik ve kalite
· Ürün planlaması ve toprak yönetiminde eksiklikler
· Tuzlu ve kireçli araziler (Yaklaşık 1 milyon Ha)
· Arazi parçalılığı ve işletme başına düşen arazinin çok küçük olması
· Su yönetiminde çok başlıklı yapı ve sulama altyapısında yetersizliliği
· Kırsal kalkınma programının olmaması, kırsalda gençlere ve kadınlara yönelik destek eksikliği
· Küçük aile işletmelerinin tarımsal desteklerden yeterince faydalanamaması
· Son dönemde taban arazilerdeki meyve bahçelerinde artış diğer ürünlerin aleyhine gelişmekte,
· Tarımsal veri ve istatistiklerde yetersizlik
· Gıda işleme tesislerinin yeterli seviyede olmaması
· Tarım ürünlerinde markalaşma eksikliği
· Yatırımcılar için güven sorunu
Azerbaycan’ın birçok tarımsal faaliyetlere destek, hibe ve teşvik vermesi bu sektöre yatırım yapılamasının uygun olacağı şeklinde yorumlanmaktadır. Yatırım ve ticaret için üreticilerin iç tüketim yanında özellikle Rusya’ya satış yapması mümkün görülmekte olduğundan bu düşünce gerçekleştirilmelidir.
Küçükbaş hayvancılık bakımından coğrafik yapısı uygun olan bölgelerde ve Karabağ’da ciddi bir potansiyel olduğundan savaş sonrası iyi değerlendirilmelidir. Sulamada basınçlı sulama sistemlerinin üretimi ve yaygın kullanımı, arazi toplulaştırma çalışmaları için danışmanlık ve uygulama, ve Tarımsal alet- ekipman temini konularında belirli oranlarda hibe (%40 hibe) ve düşük faizli krediler verilmektedir. Zengin bir floraya sahip olduğundan Tıbbi ve aromatik bitkilerin üretimi ve işlenmesi de yatırım yapılacak alanlar olarak düşünülmelidir.
Azerbaycan’daki yatırım ortamına dair detaylı bilgilere Dış Ekonomik İlişkiler Kurulu’nun (DEİK) hazırlamış olduğu “Azerbaycan Ülke Bülteni”nden ulaşılabilmektedir.
Karabağ sorunu halledilerek bu alanlar ülke tarımına ve ekonomisine bir an önce kazandırılmalıdır. Zengezur Koridoru'nun açılması ülkeler açısından ulaşım ve ticari açıdan fayda sağlayacağı muhakkaktır. (Devam Edecek)
