Tarım ürünlerinde kayıplar ekim öncesi, ekim ve yetiştirme süresince, hasat ve hasat sonrası kayıplar altında dört önemli başlık halinde belirtilir. Değerli okuyucularım bu gün hasat yaklaşmış iken önemli bir konuya dikkat etmenizi isteyerek hasatta dane kayıpları üzerine yazımı yazdım. Ülkemizde her ilde uygulandığı gibi Konya'da da hasat döneminde yaşanan dane ve ürün kayıplarını en aza indirmek amacıyla Konya İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından tüm ilçelerde aktif olarak biçerdöver denetimleri yapılmaktadır. Ekiplerin saha kontrolleriyle dane kayıpların önüne geçilmesi hedeflenmektedir. Ancak bu hedefin ne kadar gerçekleştiği tartışılabilir.

Konya'daki biçerdöverlerin yaş dağılımı, makine parkının büyük bir kısmının 10 yaş ve üzerinde olduğunu göstermektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı 2024 yılı istatistiklerine göre Konya’da 1948 adet biçerdöver vardır. Tarım ve Orman Bakanlığı ve TÜİK kayıtlarına göre bölgedeki biçerdöverlerin yaş dağılımı şu şekildedir:

- 0-5 Yaş (Yeni): ~450 - 500 adet

- 6-10 Yaş (Orta): ~420 - 440 adet

- 11-20 Yaş: ~370 - 390 adet

- 21 Yaş ve Üzeri: ~510 - 550 adet

Görüldüğü gibi yenilere göre yaşlı biçerdöver sayısı hayli fazladır. Hasat zamanı Konya’ya şehir dışından da biçerdöver gelmektedir. Bütün alet ve ekipmanlarda olduğu gibi biçerdöverin özellikle de yaşlı olanlarının bakım ve kullanımı daha fazla önem taşımaktadır.

Türkiye'de hububat hasadında dane kayıpları kullanım hızı, yanlış biçerdöver ayarları ve geç hasat nedeniyle ortalama %2 ile %5 arasında değişmekte, bazen %10'un üzerine çıkabilmektedir. Akademik ve kurumsal veriler, bu kayıpların her yıl yüz binlerce ton ürünü ve ciddi bir ekonomik değeri heba edildiğini göstermektedir.

Ülkemizde yapılan bu denetimlere rağmen hasat öncesi, hasat zamanı ve hasattan sonra yaşanan kayıplar tamamı ürüne göre değişmekle birlikte yüzde 5-15 ile yüzde 15-50 oranları arasında değişmektedir.

Biçerdöverlerle yapılan hasatta tarla, insan ve makine hatalarından kaynaklanan nedenlerle dane kayıpları olmaktadır. Hububatta bu kayıpların “teknik olarak kabul edilebilir azami sınırı %2’dir.” Hasat başlangıcında yapılan kontrollerde bu oran %3’ün üzerine çıkması halinde operatörün uyarılması veya ilgililere haber verilmelidir.

Dane mısır hasadında kabul edilebilir kayıp oranı %1-2 arasında. Ayçiçeği ve Soya ’da ürün değerleri göz önüne alınarak limitler genellikle % 2 civarında olması istenilmektedir.

Hububat hasadında dane kaybı nasıl hesaplanır. Tarlanın dekara ortalama verimi tahmin edildikten sonra saydığınız danenin yüzde (%) kaç dane kaybına denk geldiği aşağıdaki çizelgeden bulabilirsiniz.

Tablo 1. Tarla Verimi (Kg/da) ve % de Kayıp Oranları

Tarla Verimi (kg/da)

%1

%2

%3

200

9

18

27

250

11

22

33

300

13

26

39

350

15

30

45

400

18

36

54

450

20

40

60

500

22

44

66

550

24

48

72

600

27

54

81

650

29

58

87

700

31

62

93

800

36

72

108

Örneğin; tarla veriminizi 500 kg/dekar tahmin etmiş iseniz ve iki karış x iki karış (45cm x 45cm) bir alanda saydığınız dane 22 adet ise kayıp %1, dane sayısı 44 adet ise çizelgeden %2 ve 66 dane saymış iseniz dane kaybı %3 olduğu kolayca bulunabilir. Eğer bu alanda 54 dane saymış iseniz dane kaybınız %3 demektir. Verime göre kaybınızı böyle hesaplanmalıdır. Dane kayıpları normal sınırın üzerinde olması halinde biçerdöver operatörü uyarılmalı gerekirse yetkililere haber verilmelidir.

Bir yıl boyunca emek verip yetiştirdiğiniz ürünün bir kısmının hasat sırasında tarlada kalmasını her halde kimse istemez. O halde biçerken hasat kaybına neden olacak faktörleri ortadan kaldırıp dane kaybını en aza indirmeliyiz.

Hasat kaybını aza indirmek için neler yapılmalı:

1. Ürünü ekerken hasadı düşünerek tarla doğru ve düzgün hazırlanmalı, engebeli olmamalı,

2. Biçerdöver Operatör Belgesi olmayan biçerdöver sürücüsüne ürün biçtirilmemeli,

3. Hasadı zamanında yaptırılmalı, erken ve geç hasattan kaçınılmalı,

4-Biçerdövere yüksek hızda hasat yaptırmamalı,

5. Hasat sırasında biçerdöverin deposundaki dane kontrol edilmeli (kırık, kavuzlu ve samanlı dane olup olmadığı kontrol edilmeli),

Özellikle biçerdöver hızı hakkında şu bilgilere uyulmalıdır; hububat hasadında biçerdöverin uygun hızı; ürünün verimine, sap yoğunluğuna, arazi yapısına ve makinenin kapasitesine göre değişir. Ancak genel olarak:

  • Buğday hasadında: 4–7 km/saat
  • Arpa hasadında: 5–8 km/saat
  • Yüksek verimli ve sık ekili tarlalarda: 3–5 km/saat
  • Düşük verimli veya seyrek tarlalarda: 6–9 km/saat

En doğru hız, biçerdöverin kapasitesini zorlamadan ve dane kaybını artırmadan çalıştığı hızdır. Hız arttıkça:

  • Başak ve sarsak kayıpları artabilir.
  • Harmanlama kalitesi düşebilir.
  • Dane kırılması ve saman kayıpları artabilir.

Pratik olarak, hasat sırasında biçerdöverin arkasında 1–2 m²'lik alanda dökülen dane sayısı kontrol edilmeli; kayıp artıyorsa hız düşürülmelidir. Özellikle bu yıl son günlerde bazı yerlerde görülen şiddetli rüzgârla birlikte yağışlar yatmaya neden olmuştur, hububatın yattığı yerlerde dane kaybını azaltmak için daha derinden ve daha yavaş hızda biçim yapılmalıdır.

Günümüzde 5–6 km/saat, çoğu buğday tarlasında verim ve kayıp açısından uygun kabul edilen çalışma hızıdır. Dekardan 700–800 kilonun üzerinde verim alınıyor ise biçerdöver bir saatlik hızı 4–5 km’ye düşürülmelidir.

Örnek olarak dekara 500 kg verim ve buğday fiyatını 15 TL/kg kabul edelim; Tablo 2‘de kayıp oranına göre bir dekara alanda kayıp ürün miktarı ve para olarak değeri veriliştir.

Tablo 2. Bir Dekar Alanda Kayıp Oranına Göre Bir Dekar Alanda Ürün Kaybı ve Ürün Kaybının Para Olarak Değeri (TL)

Üründe Dane kaybı (%)

Bir Dekar Alanda Kayıp miktarı (kg)

Bir Dekar Parasal kayıp (TL)

1

5

75

2

10

150

3

15

225

5

25

375

6

30

450

Yüz (100) dekar hububat eken bir işletmenin arazisinde oluşan hasatta % de kayıp oranlarına göre toplam ürün kaybı ve kaybedilen ürünün parasal değeri Tablo 3’de görülmektedir.

Tablo 3. 100 Dekarlık Bir Arazisi Olan İşletmede Oluşan Dane Kaybı Ve Parasal Değeri

Dane Kaybı Oranı (%)

100 Dekarda Toplam Ürün Kaybı (kg)*

Toplam Parasal Kayıp (TL)

1

500

7.500

2

1000

15.000

3

1500

22.500

4

2000

30.000

5

2500

37.500

6

3000

45.000

*Bir kilogram hububat bedeli 15 TL olarak alınmıştır.

İşletmede hububat ekili arazi miktarı daha büyük ve bir dekardan aldığınız veriminiz (örneğin 400, 500, 600 veya 700 kg/da) daha az veya daha fazla ise güncel ürün satış fiyatına göre, kendi kayıp ürün miktarını ve toplam parasal kaybınızı hesaplayabilirsiniz.

Konya’da 2024 yılı Tarım ve Orman İl Müdürlüğü 2024 yılına ait İstatistik verilerine göre 10 097 286 dekar hububat ekim alanı ve 2 769 275 ton hububat üretimi yapılmıştır.

Bu ürünlerin hasadında %1 dane kaybı olduğu varsayıldığında hububat kayıp miktarı 27 693 ton, %2 kabul edildiğinde 55 386 ton demektir. Daha fazla olduğu dikkate alınırsa yüzlerce ton kayıp verilmektedir. Hububatta dane kaybı %5 olduğu var sayılır ise Konya’da toplam dane kaybı 138 464 ton demektir. Bunun da değeri; bu günkü hububat fiyatları ortalama 15 TL/kg olarak hesaplarsak 2.076.960.000 TL kadardır. Ülke genelinde hububatta kaybın normal değerin (%2) üzerinde olması halinde bile binlerce ton hububat kaybedilmektedir. Örnek olarak 22 milyon üretimde kayıp % 3 fazla yani toplam %5 dane kaybı olduğu kabul edildiğinde ülkede kayıp hububat miktarı 1.100.000 ton kayıp demektir. Yukardaki aynı satış bedeli dikkate alınarak kaybın toplam değeri 16.500.000.000 TL etmektedir.

Rakamlarda görüldüğü gibi küçük görülen kayıplar dane kaybı artıkça büyük değerlere ulaşmakta olduğundan hasatta kaybı en aza indirme gayretinde olmalıyız. Elbette sıfıra yakın kayıp olması istenmektedir. Bunun gerçekleşmesi için hasatta kaybı önleyecek tedbirleri almalı ve gerekli biçerdöver kontrollerini yapmalıyız.

Üretici yukarda belirtilen hususları yerine getirdiği takdirde birim alanda yetiştirdiği ürünü kaybetmeyecek daha fazla ürün alarak emeğinin karşılığını almış olacaktır. Hasat kaybının en az olduğu bereketli bir hasat dönemi geçirmeniz, tarlada kalacak ürününüz ambarınıza ve ambardan da cebinize para olarak girebilmesini dilerim.