1950'li yıllarda Demokrat Parti İktidarında Bir Kentin (Konya) değişimi Özgür BAĞCI tarafından kaleme alınmış ve Atatürk Araştırma Merkezi Başkanlığı tarafından 2025 yılında (Yayın No: 605) yayınlanmış olan yayınından kısaltılarak hazırlanmış olup yazı içerisine çok az ilave ve yorum yapılmıştır.
Demokrat Parti (DP) 1950 yılında iktidara geldikten sonra Konya’da Şeker Fabrikası, Et Kombinası, Çimento Fabrikası ve Yem Fabrikası gibi önemli yatırımlar gerçekleştirilmiştir. Bu yatırımlar şehirde hem sanayinin hem de ekonominin gelişmesinde önemli rol oynamıştır.
Demokrat Parti iktidarının ilk yıllarında Türkiye’de şeker sanayisinin genişletilmesine karar verilmiş ve kurulacak Şeker fabrikaların yerleri geniş kapsamlı etütlerle belirlenerek planları hazırlanmıştır. Türkiye’de yeni şeker fabrikaları kurulabilecek yerlerle ilgili Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ tarafından İşletmeler Bakanlığına 6 Aralık 1951 tarihinde sunulan bir raporda önem sırasına göre Adapazarı ve Amasya’nın ardından Konya’nın adı üçüncü sırada belirtilmiştir. Bu bağlamda Konya’da bir şeker fabrikası açılması düşüncesi ilk olarak 1951 yılında gündeme gelmiştir. Kamuoyunda şeker fabrikası ile ilgili tartışmalar sürerken bu düşünce Cumhurbaşkanı Celal Bayar’a sunulmuştur. Cumhurbaşkanı’nın olumlu yaklaşması ile bu düşünce farklı bir boyut kazanmıştır. Böylece Konya Şeker Fabrikası çalışmalarına 1952 yılı Ocak ayından itibaren hızlı bir şekilde başlanmıştır. Konya’da şeker fabrikası yapılması düşüncesi şehrin fabrika için her türlü imkâna sahip olduğu görüşü etkili olmuştur. Zira araştırmalar sonucunda Konya’da yetişen pancarların %17-18 oranında şeker içerdiği ortaya konmuş ve bunun iyi bir sonuç olduğu bildirilmiştir.
Ticaret Odasında yapılan ilk toplantıda fabrika müteşebbis heyet seçimine ilgi gösteren tüccarlardan bazıları 2.000.000 TL vermeyi taahhüt etmiştir. İkinci toplantıya Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ Genel Müdürü Baha Esat Tekand’ın da katılması, fabrikanın açılacağı yönünde olumlu bir hava estirmiştir. Fabrikayla ilgili 1952 yaz aylarında önemli gelişmeler yaşanmıştır. İlk olarak Başbakan Menderes, Konya Şeker Fabrikasının bir an önce tesis edilmesi için Konya Milletvekili Himmet Ölçmen ve Genel Müdür Tekand ile görüşmüştür. Ardından yeterli sermaye toplanıncaya kadar gerek devletin gerekse millî banka ve kurumların bütün imkânlarını Konya’ya tahsis etmeleri için ilgili bakanlıklara talimat vermiştir. Nihayet fabrika yerinin tespiti için Ankara’dan bir heyet gelmiş incelemelerde bulunmuş ve 17 Temmuz 1952 tarihinde Veteriner Aşı Serum İstasyonu arkasında ve üst tarafındaki Beyşehir şosesine bitişik olan 560 dekar arazi İsmail Paşa Değirmeni çevresi Fabrikanın yeri olarak tespit edilmiştir. 25 tarla ile irili ufaklı 90 bağ bulunan bu alan için Başbakan Adnan Menderes tarafından İstimlak kararı verilmiş ve Fabrika sahası istimlak edilmiştir. Gerekli incelemelerden sonra 1952 yılında Konya Şeker Fabrikası ile birlikte Amasya Şeker Fabrikası da ihale edilmiştir. Konya Şeker Fabrikasının iki yılda bitirileceği taahhüt edilmiş ve Şeker fabrikası 1954 yılında işletmeye alınmıştır. Konya Belediye başkanlarından Muhlis Koner bir yazısında çok kişinin Şeker Fabrikasının Zindankaleye yapılmasının uygun olduğu şimdiki fabrika yerinin çok uzak olduğunu belirtmektedir. O gün çok uzak denilmiş olan şeker fabrikası son yıllarda şehrin içerisinde kalmıştır.
Konya ve Civarı Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifi 1952 yılında kurulmuştur. Kooperatifin kuruluşunda milletvekilleri Himmet Ölçmen ve Saffet Gürol ile birlikte Vali Kemal Hadımlı ve Genel Müdür Tekand da hazır bulunmuştur. Konya Pancar Ekicileri Kooperatifi'nin ilk yönetim kurulu şu isimlerden oluşmuştur: Celal Erekdiren, Hamit Polat, Hasan Ulupınar, Alaaddin Selçuk ve Mustafa Keçeci’dir.
Pancar kooperatiflerinin kuruluş amacı “Çiftçiyi fabrikaların mukadderatına bağlamak için fabrikalara çiftçi sermayesinin iştirakini sağlamak, çiftçiyi fabrikaların sahibi yapmak, kooperatifler halinde teşkilatlandırmak suretiyle kendi davalarını teminde muhtar bir hale getirmek” olarak belirtilmiştir.
O yıllardaki adıyla “Konya ve Civarı Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifi” bu günkü adıyla “Sınırlı Sorumlu Konya Pancar Ekicileri Kooperatifi” bu yıl 76 yaşına girmiştir.
Şeker Fabrikasının sermayesinin çiftçinin oluşturacağı Kooperatiften, Sanayi Teşekkülleri Anonim Şirketinden ve Şeker Şirketi ile millî bankalardan meydana getirilmesi kararlaştırılmıştır. Fabrikanın bir kısım sermayesine ortak olmak üzere 50 yıl süre ve 2.750.000 TL sermaye ile Konya Sınai Kalkınma AŞ kurulmuştur. Konya Şeker Fabrikasının en büyük hissedarı, üye sayısı sürekli artış gösteren Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifi olup en fazla katılımda Çumra’dan olmuştur.
Fabrikayla ilgili bu önemli gelişme üzerine Konya Valisi Kemal Hadımlı, Belediye Başkanı Rüştü Özal, Türkiye Şeker Fabrikaları Genel Müdürü Tekand, Milletvekilleri Himmet Ölçmen ve Saffet Gürol tarafından Cumhurbaşkanı’na teşekkür telgrafı çekilmiştir. Ayrıca Konya Ticaret Odası da Cumhurbaşkanı ve Başbakan’a teşekkür telgrafları çekmiştir.
Şeker Fabrikaları Genel Müdürlüğü tarafından Hükûmet Alanı’ndaki Konak Oteli 3 seneliğine kiralanmış ve Konya Şeker Şirketi ile Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifi buraya yerleşmiştir. Gün geçtikçe çalışmalarına hız veren Şirket, pancar yetiştiricileri için Beyşehir, Çumra, Karaman, Ereğli ve Konya Merkez’de beş bölge şefliği oluşturarak buralara fen memurları tahsis etmiş Seydişehir, Bozkır’da da pancar ekimi yapılabileceği belirtilmiştir. Daha sonra fabrika imtiyaz sahası 25 yıl süreyle; Konya ili ile Isparta’nın Şarkikaraağaç, Gelendost ve Yalvaç ilçeleri olarak belirlenmiştir.
Şeker Fabrikasının makine aksamı 15 Aralık 1952 tarihinde ihale edilmiştir. Bir Fransız, bir Belçika ve iki Alman grubunun katıldığı ihale, 6 yılda taksitle ödenmek üzere 4.000.000 dolara yani yaklaşık 11.000.000 TL’ye Alman Arge Grubunda kalmıştır.
Konya Şeker Fabrikasının temeli 13 Eylül 1953 tarihinde Cumhurbaşkanı C. Bayar ile Başbakan A. Menderes tarafından törenle atılmıştır. Bayraklarla donatılan tüm şehir bayram havasına bürünmüştür. Aynı yıl Konya’da şeker pancarı ekimine de başlanmıştır. Temel atma töreninden sonra fabrika inşasına tüm hızıyla devam edilmiş ve 1954 ilkbaharında montaj işlerinin %90’ı bitirilmiştir.
Konya Şeker Fabrikası; temel atma töreninden bir yıl sonra “tatlı, mutlu ve kutlu bir gün” olarak belirtilen 19 Eylül 1954’te Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü, Maliye Bakanı Hasan Polatkan, Bayındırlık Bakanı Kemal Zeytinoğlu ve Devlet Bakanı Mükerrem Sarol ve binlerce vatandaşın katıldığı bir törenle hizmete açılmıştır.
Fabrikanın açılışında konuşan Başbakan Adnan Menderes konuşmasında Konya’nın 1950’lere kadar ihmal edildiğini vurgulamış “…Konya’nın dertlerinden birisininde az yağmur olan bölgelerden olması olduğundan su işleri büyük bir ehemmiyet arz eder. Bir taraftan Konya’nın sanayileşme, bu suretle ileri ve medeni kalkınmasına çalışırken, diğer taraftan ezeli ve ebedi derdi olan susuzluğuna çare bulacağız.” diyerek şehrin su sorununa da değinmiştir.
1954 yılında Başbakan Adnan Menderes tarafından dile getirilen ova için su problemi yeterince halledilememiş olduğu ve günümüzde suyun Konya tarımı için daha çok önem kazandığı görülmektedir.
Konya Şeker fabrikasının açılış konuşmasında Milletvekili Himmet Ölçmen, “fabrikanın Konya halkı ve çiftçileri tarafından kurulan 10.000.000 TL sermayeli bir şirketin eseri olduğunu belirtmiştir. Sermayenin 1.000.000 TL’si Eskişehir Pancar Kooperatifi, 1.000.000 TL’si Türkiye Şeker Fabrikaları Şirketi ve 5.000.000 TL’si Konya ve Civarı Pancar Ekicileri İstihsal Kooperatifine aittir. Geriye kalan 3.000.000 TL’si de Konya tüccarları tarafından kurulan Konya Sınai Kalkınma AŞ tarafından temin edilmiştir. Sonuçta toplam sermayenin 3.000.000 TL’sinin Konyalı girişimcilere ait olduğunu ifade eden Ölçmen, Hükûmetin nakit ve kredi yoluyla büyük yardımlarda bulunduğuna dikkat çekmiştir. Fabrikanın toplam maliyeti 30.285.684,77 TL’yi bulmuştur” diye açıklamada bulunmuştur.
Nihayet 28 Ağustos 1954 tarihinde bayraklarla donatılan Konya Şeker Fabrikası, ilk pancar alımını törenle gerçekleştirmiştir. Davul ve zurnalarla karşılanan pancar arabalarından ilk dördünün sahiplerine (birer saat) hediyeler verilmiş, şehir büyük bir sevinç yaşamıştır. 6 Eylül 1954 tarihinde faaliyete geçen Şeker Fabrikası, ilk Konya şekerini 10 Eylül 1954’te üretmiştir. 125 ton pancardan yaklaşık 23.000 ton şeker üretilmiştir.
1958 yılı beşinci kampanya dönemine 25.000 çiftçi katılmış, 150.000 dönüm araziye Şeker pancarı ekilmiş ve bu dönemde işlenen 216.240 ton pancardan 35.272 ton şeker üretilmiştir. Her yıl üretim miktarı artarak devam etmiş ve 1959 yılı kampanya döneminde ise 268.300 ton pancardan 43.408 ton şeker üretimi gerçekleşmiştir.
1954 yılında üretime geçen fabrika, şehirde önemli değişikliklere yola açmıştır. Ağustos ayının sonunda başlayıp yaklaşık 4 ay süren kampanya dönemi boyunca şehrin sokakları ve yolları; pancar getiren, küspe götüren ve şeker çuvalları taşıyan taşıtlarla dolmuştur. Ayrıca şehrin işsizlik sorununa da çare olan fabrikada yüzlerce kişi istihdam edilmiştir.
Konya Şeker Fabrikası sayesinde çok geniş bir sahaya pancar ekimi yapılarak büyük bir kazanç sağlanabileceği, ayrıca kentin ülke hayvancılığında söz sahibi olması nedeniyle fabrikaya diğer tesislerden farklı olarak küspe kurutma tesisleri de kurulacağı öngörülmüş olup kampanya zamanlarında yaş küspe alan hayvancılık yapan üreticiler çok sevinmişler. Bu gelişmelere çok sevinen şehirde bir bayram havası yaşanmıştır.
Şeker pancarı ekimi şeker üretimi yanında tarımda sözleşmeli ve münavebeli üretimi, hayvancılığı ve birçok sektöre farklı hammadde üretmek gibi birçok faydaları ile tarım, sanayi ve ekonominin gelişmesine katkı sağlamış ve üstlendiği bu görevi halen sürdürmektedir.
