NAHÇIVAN

Geçtiğimiz günlerde güzel ülkemizin Konya’nın doğusundaki bazı illeri gezerek Iğdır ilimize gittim. Iğdır doğuda farklı bir iklime ve coğrafyaya sahip ilimizdir. Sebze ve meyve çeşitleri yanında pamuk bile yetiştirilmektedir. Iğdır, Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesi'nde Türkiye'nin en doğusunda yer alan bir ildir. Önemli bir kültür kavşağında bulunan il Ermenistan, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ve İran ile sınır komşusu olup Türkiye'nin üç ülkeyle sınırı olan tek ilidir. Bu ilimizde bulunan Dilucu Sınır Kapısı, Iğdır ilinin en doğusunda yer alan Aralık ilçesinde bulunmaktadır. Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ni Türkiye’ye bağlayan ve 1992'de hizmete açılan Dilucu sınır kapısı Aralık ilçe merkezine 38 km ve Iğdır il merkezine 85 km uzaklıktadır. 

1932 yılında İran’la yapılan sınır anlaşması ile Nahçıvan’la sınır oluşturulmuştur. Haritada görüldüğü gibi Türkiye’nin en kısa kara sınırına sahip olduğu komşumuz Nahçıvan’dır. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Türkiye, İran ve Ermenistan arasında denize kıyısı olmayan Azerbaycan’a bağlı özerk bir cumhuriyettir. Azerbaycan’ın ülkemiz ile tek kara sınırı Nahçıvan ile oluşmaktadır. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin Ermenistan’la sınırı 246 km, Türkiye ile sınırı 17,7 km, İran’la sınırı ise 204 km uzunluğundadır.

Nahçıvan bağımsız olduğu 1991 ile 2000 yılları arası, Sovyet sisteminden serbest pazar ekonomisine geçişin sıkıntılarını yaşamıştır.

Sovyet zamanından kalma kolhoz ve sovhozlar 2000 yılında vatandaşlara dağıtılmıştır. Sulama sistemi yenilenmiş, şahıs mülküne geçen arazilerde verim artmıştır. Ancak yeterli ağaç olmadığı ve bazı meraların sağlıklı olmadığı görülmektedir. Tarım arazileri 1991 ile 2014 arasında 25,079 hektardan 60,829 hektara çıkartılmış, tarım arazilerinde artış 2,4 kat olmuştur. Tahıl ekimine önem verilmiş, tahıl ekili arazilerde üretim ve verim yükselmiştir. Eskiden ekilen pamuk, tütün yerine ayçiçeği ve şeker pancarı ekimine başlanmıştır. Halen Nahcivan’da buğday, arpa ve mısır, şeker pancarı, pamuk, ayçiçeği, susam, kolza, soya fasulyesi, yer fıstığı, aspir, tütün ve haşhaş yetiştirilmektedir. Sulama imkânı olan bölgelerde baklagil, endüstri bitkileri, sebze ve meyve verimleri yükseltilmiştir gibi sulama imkânı fazla olan rayonların yerleşim yerleri yakınlarında yapılmaktadır. Nahcivan’ın bir önemli bitkisi de çörek otudur.

Türkiye tarafında Dilucu, Nahçıvan tarafında ise Sederek Gümrük Kapıları yer almaktadır. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin başkenti Nahçıvan Şehri ile Iğdır Merkezi arası mesafe yaklaşık 160 km’dir. Dilucu/Sederek Sınır Kapıları yaklaşık olarak orta noktada bulunmaktadır.

Toplam yüz ölçümü 86.000 km² olan Azerbaycan topraklarının 5.502,7 km²’si Nahçıvan’dadır.  Büyüklük olarak Azerbaycan’ın yaklaşık %6,3’ünü Nahçıvan arazisi kaplamaktadır. Oldukça dağlık bir yapıya sahip olan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nde arazinin yaklaşık %20’si ova, %2’si ise ormanlıktır. Ovaların önemli bir bölümü tarıma elverişlidir. Zengin madensuyu, soda ve tuz kaynakları bulunmaktadır.

Karasal iklime sahiptir. Yazlar sıcak, kışlar soğuktur. Ilık geçen ilkbahar ayları yağışlı, sonbahar ise kuraktır. Bizim gittiğimiz günlerde de oldukça sıcak bir hava hâkimdi.

Gece-gündüz ve yaz-kış ısı farkının büyük olduğu Nahcivan’da yaz aylarında ısı 40-45 dereceye yükselebilmekte ve kışın –25 dereceye kadar düşmektedir.

Azerbaycan dili konuşulan Nahcivan’da Türkiye Türkçesi ile kolayca anlaşılabilmektedir. Toplam nüfusu 465.194 olan (2022) ülkenin nüfusun %99,9’u Müslümandır, ancak ülkemizde ki gibi cami ve ibadet yerleri henüz çok görülmemektedir.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ndeki Yetkili temsilcisi tarafından yönetilmektedir. Yasama görevi ise Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti 5 yıllık bir süre için seçilen 45 milletvekili tarafından oluşturulan Ali Meclisi (Parlamento) tarafından yerine getirilmektedir. Özerk Cumhuriyetin şehir ve ilçeleri Valiler tarafından idare edilmektedir.

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Nahçıvan şehri ile Şerur, Şahbuz, Culfa, Babek, Ordubad, Kengerli ve Sederek rayonlarından (semt, bölge) oluşmaktadır.

Nahçıvan Özerk Cumhuriyetinde ekonomik olarak hızlı bir kalkınma yaşanmaktadır. Birçok üretim kolunda faaliyet gösteren şirket ve fabrikalar kurulmuş olup, özellikle inşaat malzemeleri, mobilya, maden ve meyve suyu üretilmekte ve ihraç edilmektedir.

Ülkede para birimi Manat olup 1 manat 15.6 TL ( 8 Temmuz- 20023) ve 1.7 ABD doları kadardır. GSYİH Kişi Başı 3.987 ABD Doları olup ülkede büyüme Hızı %3,3’tür.

Türkiye ile önemli alış verişi bulunan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin 2022 yılında ithalat 87.947.048 ABD Dolar ve Türkiye'ye ihracatı ise aynı yıl 18.308.367 ABD Doları olmuştur.

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'ni 2021 yılında 413.357 turist ziyaret etmiştir.

Nahçıvan tarih boyunca birçok devlete ev sahipliği yapmış kadim bir yer olması nedeniyle gezilebilecek tarihi ve turistik çeşitli tarihi yapılar bulunmaktadır. Bunların başlıcaları şunlardır: Mümine Hatun Türbesi, Yusuf Küseyir oğlu Türbesi, Nahçıvan Han Sarayı, Haydar Aliyev Sarayı ve Haydar Aliyev Müzesi, İlham Aliyev Sarayı, Nuh Peygamberin Kabri, Karabağlar Mimarlık Kompleksi, Aza Köprüsü, Nahçıvan Cuma Mescidi, Ordubad Cuma Mescidi ve Haydar Mescidi.

Kuran’ı Kerim’de kıssası geçen Ashab-ı Kehf’in mağarasının Nahçıvan’da olduğuna inanılmaktadır. Bu mağara Nahçıvan’a gelenlerin başlıca ziyaret mekânları arasında yer almaktadır. Nahcivan sağlık turizmi açısından da ilgi görmektedir.

Nahçıvan’ın tarih boyunca yetiştirdiği devlet ve ilim adamları, sanatçılar, mimarlar, şair ve edebiyatçıları vardır. Bunlar arasında Azerbaycan’ın ikinci Cumhurbaşkanı merhum Ebulfez Elçibey ve Azerbaycan’ın Ulusal Lideri merhum Haydar Aliyev Nahçıvan’lıdır.

Nahçıvan’ın yetiştirdiği devlet adamları yanında çok sayıda şair, yazar ve bilim adamı vardır.

Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrası Ermenilerin Azerbaycan toprakları olan Karabağ ve çevresindeki toprakları işgal etmesi sonrası Türk yurdu bu topraklarda yaklaşık 30 yıl boyunca, her türlü zulüm ve hukuksuzluğu yapmıştır. Dünya devletlerinin çoğu hak ve hukuk tanımayan Ermenistan'a karşı engel olmak istememişlerdir. 25- 26 yıldır işgal altında kalan Türk toprakları Ermeni güçlerinin Azerbaycan sivil yerleşim birimlerine ateş açması sonrası başlatılan bir savaşla 27 Eylül-10 Kasım 2020'de 44 gün süren Karabağ Savaşı'ndan sonrasında Can Azerbaycan'ın zaferi ile tekrar Azerbaycan'a bölünmez bir parçası haline getirilmiştir. Bazı ülkelerin karşı çıkmasına rağmen Türkiye'de ‘Tek Millet, İki Devlet' şiarıyla kardeş Azerbaycan'a desteğini esirgememiştir. Onlarda bunu takdirle anlatmaktadırlar. Nahcivan’da ve Azerbaycan’ın çok yerinde köylerin girişinde yol boyunca savaşta şehit olan gençlerin resimleri panolarda ve panoların üzerinde Azerbaycan ve Türk Bayrakları birlikte yer almaktadır. Günümüzde her ne kadar savaş bitti denilse de zaman zaman bazı çatışmaların olduğu belirtilmektedir. Tarımsal yönden Nahçıvan daha fazla üretme potansiyeline sahip olup nu husus üzerinde durulmalıdır. (Devam edecek).