Türkiye artık bağımlıyı sadece cezalandırmıyor. Satıcıya en ağır cezayı verirken, kullanıcıya tedavi yolunu açıyor. Kumar ve yasa dışı bahis suçlarında suçun işlenmesine yer ve imkan sağlayanlara ağır cezai müeyyideler ön görülürken oynayanları da caydıran hükümler düzenleniyor. Peki uygulanan yöntem ve yaptırımlar neler?
Bağımlılık, artık sadece bir sağlık sorunu değil, bir hukuk sorunudur. Bir zamanlar kanun, bağımlı ile satıcıyı aynı kefeye koyuyordu. İkisi de suçlu, ikisi de cezalıydı. Bugün ise Türk hukuku çok net bir ayrım yapıyor: Biri suçlu, diğeri hasta. Bu ayrım, Türkiye’nin bağımlılıkla mücadelesinde yaşanan en büyük hukuki dönüşümdür.
Peki Anayasa Ne Diyor? Anayasa’nın 58. maddesinde “Devlet, gençleri alkol düşkünlüğünden, uyuşturucu maddelerden, suçluluk, kumar ve benzeri kötü alışkanlıklardan ve cehaletten korumak için gerekli tedbirleri alır.” hükmü yer alıyor. Yani bağımlılıkla mücadele, devlet için bir tercih değil, anayasal bir zorunluluktur. Bütün kanunlar, bütün kurullar, bütün stratejiler bu maddeden güç alıyor.
5237 SAYILI KANUNUN 188. MADDESİ: SATICIYA AF YOK!
Türk Ceza Kanunu’nun 188. maddesi, uyuşturucu imal ve ticaretini düzenliyor. Ceza, 10 yıldan az olmamak üzere hapis. Maddenin 3 üncü fıkrasının metninde aynıyla “Uyuşturucu veya uyarıcı maddeleri ruhsatsız veya ruhsata aykırı olarak ülke içinde satan, satışa arz eden, başkalarına veren, sevk eden, nakleden, depolayan, satın alan, kabul eden, bulunduran kişi, on yıldan az olmamak üzere hapis ve bin günden yirmibin güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılır.” ibaresi yer alıyor. Okul, yurt, hastane, kışla yakınında satış yapılırsa ceza artıyor. Çocuğa satış yapılırsa ceza artıyor. Örgütlü yapılırsa ceza artıyor. Mesaj açık: Devlet, satıcıyı bağımlılığın faili olarak görüyor ve en ağır şekilde cezalandırıyor.
191. MADDE: KULLANICIYA TEDAVİ YOLU
Asıl devrim ise 191. maddede. Kullanıcı yakalandığında artık doğrudan dava açılmıyor. Savcı, dava açmayı erteliyor ve kişiyi denetimli serbestlik + tedavi programına yönlendiriyor. Kişi, en az 1 yıl boyunca tedaviye devam ediyor, belirlenen yükümlülüklere uyuyor. Tedaviyi başarıyla tamamlarsa hakkındaki dava düşüyor. Yani kanun diyor ki: “Sen suçlu değil, tedavi edilmesi gereken birisin. Önce iyileş.” Bu, Türk hukukunun “cezalandır” modelinden “rehabilite et” modeline geçişidir. Bu model, bağımlıyı hapse atarak değil, hayata kazandırarak mücadele etmeyi hedefliyor.
KUMAR VE YASADIŞI BAHİS
Madde bağımlılığında kullanıcıya tedavi yolu açan hukuk, kumar ve bahiste de taviz vermiyor. 5237 sayılı Kanunun (TCK) 228. maddesinde, kumar oynanması için yer ve imkan sağlayan kişinin, bir yıldan üç yıla kadar hapis ve iki yüz günden aşağı olmamak üzere adlî para cezası ile cezalandırılacağı, çocukların kumar oynaması için yer ve imkan sağlanması halinde, verilecek cezanın bir katı oranında artırılacağı, suçun bilişim sistemlerinin kullanılması suretiyle işlenmesi halinde üç yıldan beş yıla kadar hapis ve bin günden onbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunacağı, suçun bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi halinde, verilecek cezanın yarı oranda artırılacağı zikrediliyor. Bunun yanı sıra 7258 sayılı Kanunun (Futbol ve Diğer Spor Müsabakalarında Bahis ve Şans Oyunları Düzenlemesi Hakkında Kanun) 5. maddesinde kanunun verdiği yetkiye dayalı olmaksızın; bahis oynatma veya yer ve imkân sağlama, yurt dışı bahis oyunlarının Türkiye’den oynanmasına imkân sağlama, bu tür işlemlerde para nakline aracılık etme, spor müsabakalarına dayalı sabit ihtimalli veya müşterek bahis ya da şans oyunlarını oynamaya teşvik etme fiilleri ayrı ayrı suç olarak sayılıyor ve ağır cezai müeyyideleri beraberinde getiriyor. Aynı Kanun’da yasa dışı bahis oynadığı tespit edilenlere de idari para cezası uygulanmasına yönelik hüküm bulunuyor.
DİJİTAL BAĞIMLILIK: HUKUKUN HENÜZ YAKALAYAMADIĞI ALAN
Telefon, sosyal medya, oyun bağımlılığı için mevcut ceza kanunlarımızda bir suç tanımı yok. Hukuk burada cezayla değil, koruma ve denetimle devreye giriyor. RTÜK, BTK ve Ticaret Bakanlığı üzerinden çocuklara yönelik yayın, reklam ve oyun denetimleri yapılıyor. Okullarda önleme programları uygulanıyor. Yani dijital bağımlılıkta hukuk, “yasakla” demiyor, “koru ve farkındalık yarat” diyor. Bu da doğru bir yaklaşım, çünkü dijital dünyayı yasaklayarak değil, denetleyerek yönetebiliriz.
SONUÇ:HUKUK NE YAPABİLİR, NE YAPAMAZ?
Hukuk, satıcıyı caydırabilir. Siteyi kapatabilir. Kullanıcıyı tedaviye yönlendirebilir. Çocuğu koruyabilir. Ama hukuk, bağımlılığın kök nedenini tek başına ortadan kaldıramaz. Boşluk, yalnızlık, merak, kaçış isteği kanunla düzelmez. O yüzden Türkiye’nin yaptığı şey doğru: Hukuku sertleştirirken, tedaviyi de güçlendirmek. Çünkü bağımlılıkla mücadele, sadece kelepçeyle değil, tedaviyle, rehabilitasyonla ve önleme ile kazanılır. Kanun, kapıyı kapatır. Tedavi, kapıyı açar. Asıl mücadele, o kapıdan içeri girip insanın hayatını yeniden kurmaktır.