-Oklarıyla öldürdüğü soğuk kirpi cesetleri üzerinde sıcak bir kış geçirme hayalleri kuran zalim kirpilere rağmen sahici nezaket üzerine-
Çıkış noktasında toplumsal uyumu ve bireysel sınırları korumak olan nezaket ve görgü kuralları, toplumsal sürtünmeyi azaltan "sosyal yağ" işlevi görmesiyle bir bakıma elzem. Çünkü kontrol altına alınmayan insan doğası, insanla insan, insan ile tabiat ve eşya (şeyler), insan ile yaratıcısı... arasında çatışmayı mümkün kılıyor. Toplumların çatışmadan bir arada yaşamasını kolaylaştıran bu yazılı olmayan anlaşmalarını Schopenhauer "kirpi paradoksu" ile açıklar:
Soğuktan korunma ihtiyacındaki kirpiler, birbirlerine sokulduklarında dikenleri batar, uzaklaşınca ise üşürler. Nezaket kuralları, birbirimizi delik deşik etmeden ısınabileceğimiz ısı ayarı ve ideal mesafedir.
Kant, nezaketi; " 'O'nun, hisleri, korkuları, kırılganlıkları... olan 'ben'im gibi bir varlık olduğunu teslim etmenin dışa vurumu" şeklinde tanımlar.
Bourdieu ise nezaketin her zaman saf bir erdem olmayabileceğine dikkat çeker. Nezaket kuralları bazen bir dışlama aracına, iktidar mekanizmasına dönüşebilir. Kim içeride ve bizden, kim dışarıda yabancı ve kabadır!
Modern toplumlarda sıkça görülen pasif- agresif dışlama biçiminde, insanlar birbirleriyle açıkça tartışmak yerine, aşırı mesafeli, soğuk ya da "aşırı nazik" davranarak o kişinin oraya ait olmadığını hissettirirler. Sofrada
Çatalın bıçağın konum ve kullanımı, nerde nasıl giyinileceği ve konuşulacağı gibi teferruat nezaket kurallarını bilmeyenleri doğrudan ya da örtülü olarak dışlayan sınıfsal bir bariyer vardır. Bazen de insanlar nezaketsiz ve görgüsüzlükle suçlanmak ve dışlanmak korkusuyla kendileri diğerini dışlarlar. Bourdieu'in nezaket düşüncesi,
İnsanları dışlayan, bir kalıba sokan kurallar "ne kadar samimi ve ne kadar faydalıdır?" sorularını akla getirir .
Oysa gerçek nezaket bu tür soruları akla getirmeden, kişisel farklılıkları ve imkanları gözeterek insanları rahat hissettiren bir erdem olmalıdır. Bu aşamada "nezaket, insanın toplum içerisinde kendi özgünlüğünü koruyarak varlık göstermesinin imkanlarını kısıtlar mı?" sorusu akla geliyor.
Nietzsche ve Schopenhauer gibi filozoflar, aşırı yapılandırılmış nezaket kurallarının, bireyin özgürlüğünü bastıran, insanları tek tipleştiren maskeler olduğunu savunurlar. İnsanın başkalarının beklentilerine göre değil kendi değer ve kararlarına göre yaşamasını ifade eden; insanın "kendisi" olması (otantikliği), var oluşçu felsefenin merkezinde yer alır. Sertre; toplumun bize biçtiği rolü oynamak, örneğin; nezaketli bir vatandaş olmak için, kendi gerçek duygularını gizlemek durumunu "özgürlüğümüzden kaçmak" olarak nitelendirir.
"Kendi" olabilmek kendi yaralarını ve sınırlarını bilmekle mümkün olabilir. Kendi olabilen başkalarının sınırlarına daha içtenlikle saygı gösterebilir. Dışarıya çıktığındaki nezaket çok daha derin ve anlamlı olur.
Sürekli insanlarla birlikte olmak, nezaket göstermek enerjiyi tüketir. İnsanı kendi olmaktan uzaklaştırır. Bu aşamada yalnızlık insanın kendi olduğu eşi bulunmaz bir sığınak ve şarj zamanıdır. Kendi olmayı başaran insan onaylanma bağımlılığından özgürleşir. Böylece nezaketi bir yaranma aracı olarak değil, samimi bir insani değer olarak uygular.
Schopenhauer nezaketi "kalpazan parasına" benzetir; herkes onun sahte olduğunu bilir ama toplumsal düzenin sürmesi için alışverişte kullanmaya devam eder. Nietzsche Ahlaki nezaketin çoğu zaman samimi bir erdem değil, hayatta kalma ve çatışmadan kaçınma stratejisi olduğunu savunur. Modern toplumun övdüğü kibarlık, alçakgönüllülük ve nezaket gibi değerleri, güçsüzlerin kendilerini korumak ve güçlüleri dizginlemek için icat ettiği bir "köle ahlakı" ve maske olarak değerlendirir.
Bizde nezaketin bu kadar açıkça olumsuzlanmasına rastlamasak da, dergah içinde dahi insanın dış görünüşüyle içi arasındaki mesafeden şikayetle:
Genc Abdal:
"Her yüze güleni dost olur sanma
İçi kafir dışı müslüman çoktur" derken, incinme ve incitme anlayışını yol edinen Alvarlı Efe hazretleri; " Şol yüzleri dost, özleri düşmandan usandım" derken aynı hamlık ve maskeli nezaketten muzdarip olmaktan kurtulamaz.
Mevlana incinmeyi ve incitmeyi gönül hamlığına bağlar. "Sen acı olduğun için halkın acısı canına işliyor" der. Halkın Hak elinde kalem olduğunu farkettiğinde ne gam kalır ne keder."
O halde hamlık, hariçden kurallar koymakla geçmez. Nefislerin terbiyesi insanların birbirine zarar vermeden maskesiz ve kendi olarak birlikte yaşamalarının en sağlıklı yoludur.
Gazzali; Nezaketi, sosyal ortama çıkarken takılan bir maske değil, bizzat içerideki terbiye olmuş nefsin dışa vuran tabii sonucu olarak görür.
Nefsi tesviye eden Allah(c.c) ona takvasını da fücûrunu da İlham etmiştir. İlham; yutturmak... İnsanın nefsine bir cennet ağacı tohumu olan takvâ, bir de Cehennem ağacı tohumu olan fücûr yutturulmuş. Takva tohumunu, Allah'a karşı sorumluluk bilincini sulayıp büyüten; saygı ve sorumluluk perdesini çöğür gibi yırtan fücuru ise çapalayıp atan kurtuluşa ermiştir.
Istılahen "Allaha sorumluluk bilinciyle saygı duymak" diye mana verebileceğimiz takva kelimesinin kök manası; biri diğerine zarar veren iki şey arasına engel koyarak zarar göreni zarar verenden korumak.Tam da Schopenhauer'in kirpilerine lazım olan. "Müslüman müslümanın kardeşidir ona haksızlık yapmaz, zulmetmez, ona haset etmez..." deyip bırakmayan, sözün sonunda "takva buradadır!" diyerek göğsüne vuran Allah'ın Rasulü kirpilerin arasına takva bariyeri koyarak birbirine zarar vermeden bir arada yalnızlığın soğuğundan korunmalarını kuru nezaket kurallarının değil kalbin işi haline getiriyordu. Evet o aradığınız hem sıcaklık verecek hem de birbirinize zarar vermenizi engelleyecek perde buradadır! Pastayı hangi tabakta yediğinizde, İstanbul Türkçesiyle mi Konya ağzıyla mı konuştuğunuzda, hangi kremi kullandığınızda... değil, takva buradadır! Ve bu kalbin hâli olan nezaketin duasını ümmetine tavsiye ediyordu: “Allah’ım! Nefsime takvasını ver ve nefsimi (fücurdan) temizle, Sen temizleyenlerin en hayırlısısın. Sen nefsimin dostu ve mevlasısın.” (Müslim, Dua, 73)
Selam ve dua ile...