Günümüzde ev sahibi-kiracı ilişkilerinde, trafikte yaşanan münasebetlerde, evliliklerde, iş hukukunda ve bunun gibi ortak yaşamın birçok alanında insanların birbirlerini haksızlığa uğrattığını; zarar görenin öfkelendiğini ve karşısındakine mukabil zarar verdiğini görüyoruz. Peki zarara karşı intikam maksadıyla mukabil zarar vermek yahut kendi hakkını kendi elinle almak meşru mudur, ahlaki midir? Zarara uğratıldığımızda, bize zarar verene kendi imkanlarımızla benzer bir zararı vermek doğru mudur? Günlük hayatın telaşı içinde hepimizin sinir uçlarına dokunan anlar yaşanıyor. Aylardır kirasını ödemeyen bir kiracı, verilen sözü tutmayıp borcunu geciktiren bir tanıdık ya da bahçe sınırınıza taşarak duvar ören bir komşu... Böyle anlarda insanın içinden yükselen ilk dürtü bellidir: "Madem bana zarar veriliyor, ben de kendi hakkımı kendim alırım." Oysa tarih, öfke ve aceleyle atılan bu adımın kişiyi bir anda mağdur konumundan sanık sandalyesine oturttuğu sayısız hikâyeyle doludur.

İnsanlığın binlerce yıllık adalet arayışı, toplumsal kaosu önlemek için iki sarsılmaz duvar örmüştür. Bunlardan ilki, kadim İslâm hukukundan süzülüp Mecelle’nin 19. maddesine yerleşen "Lâ darara velâ dırâra" ilkesidir. Kelime anlamıyla "Zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur" diyen bu kural, sadece haksızlığı başlatmayı değil, haksızlığa misilleme yapmayı da yasaklar. İkincisi ise modern hukuk devletinin temel taşı olan "ihkak-ı hak yasağı"dır. Yani kişinin, ne kadar haklı olursa olsun, devletin mahkemelerini ve icra dairelerini devre dışı bırakarak kendi gücüne dayanıp hakkını tahsil etmesinin yasak olmasıdır.

Konuya önce İslâm hukuku zaviyesinden bakalım. İslâm dininin bu konudaki genel ilkesini, “İslâm’da zarar vermek de zarara zararla karşılık vermek de yoktur” anlamındaki “lâ darara ve lâ dırâr” hadisi özetler (el-Muvaṭṭaʾ, “Aḳżıye”, 31; Müsned, I, 313; İbn Mâce, “Aḥkâm”, 17). Pek çok kaynakta bu hadisin sahih ya da hasen olduğu yani makbul bir hadis olduğu zikredilir. Buna göre Dinimiz, kimsenin kimseye zarar vermemesini emreder. Bu yasağa rağmen zarar veren olursa, zarar gören intikam almak üzere mukabil bir zarar vermemelidir. Yani Dinimiz sadece "zarar vermemeyi" değil, aynı zamanda "zarara zararla karşılık vermemeyi" (misilleme yasağını) emreder. Bu sebeple zarara yol açan durum ve davranışların yasaklanması, uğranılan zararın tazmini/ telâfi edilmesi, başkasına sorumluluk yüklenemeyecek durumlarda zarara sabredilmesi gibi birbirini tamamlayan ilkeler konmuştur. Esasında "Lâ darara velâ dırâra" ilkesi, toplumsal öfkenin kartopu gibi büyümesini engelleyen bir emniyet supabıdır. Zira zarara zararla karşılık vermek, sorunu çözmek yerine yeni ve daha büyük zararlar doğurur. Prensip olarak zarara uğramamak için gerekli tedbirlerin alınması, ihtiyatın elden bırakılmaması, bir zarara uğrandığında hukuken hakkın korunması, dinen de uğranılan zarar karşısında sabır ve metanet gösterilmesi istenir. Örneğin, komşusunun sınır ihlali yaparak ördüğü duvarı belediyeye veya mahkemeye başvurmak yerine balyozla yıkan arazi sahibinin durumu tam olarak böyledir. "Lâ darara velâ dırâra" ilkesi işte burada devreye girer. Komşunun yaptığı haksızlığa, onun duvarını yıkarak karşılık vermek aradaki sorunu çözmediği gibi "mala zarar verme" suçunu doğurur ve komşuluk hukukunu telafisi imkânsız bir husumete sürükler.

Lâ darara ve lâ dırâr ilkesi, Mecelle’ye de eklenmiştir. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin 19. maddesi, aynı lafızla “Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur” olarak düzenlenmiştir. Mecelle’ye aynen aktarılan bu hukuk ilkesi, yukarıda izah ettiğimiz gibi, hiç kimsenin başkasına haksız yere zarar veremeyeceğini ve bir zarara aynı şekilde zararla karşılık verilemeyeceğini, hakların yalnızca hukuki yollardan aranabileceğini belirtir. Ezcümle İslâm hukuku açısından bir değerlendirme yapıldığında, birbirine zarar vermenin yasak olduğu, buna rağmen zarar meydana gelirse zarar gören kişinin karşılık olarak bir zarar vermesinin de kesin bir şekilde yasaklandığı sarihtir. Zarar görenin, meşru yollarla ve adalet ilkeleri çerçevesinde zararını tazmin etmesi ve zarar verenin cezalandırılması hususunu devlet nezdinde dava etmesi halleri elbette saklı tutulmuştur. Keza “Ceza verecek olursanız, size yapılan muamelenin misliyle cezalandırın. Ama eğer bu hususta sabrederseniz, bilin ki bu, sabredenler için daha hayırlıdır.” (Nahl, 16/126), “Kötülüğün karşılığı, ona denk bir kötülüktür. Fakat kim bağışlar ve barış yolunu seçerse, onun ödülü Allah'a aittir. O ise zalimleri hiç sevmez.” (Şûrâ, 42/40) mealindeki ayetlerde adaletin tesis edilmesi ve zarar verenin cezalandırılması hususlarına vurgu yapılmış, bunun yanı sıra suç ile cezanın orantılı olması gereğine ve bağışlamanın ve sabretmenin zarar gören kişi açısından daha hayırlı olacağına işaret edilmiştir.

Modern devletlerde uygulanan hukukta ise -farklılıklar olsa da benzer anlama gelen- İhkak-ı Hak Yasağı bulunmaktadır. İhkak-ı hak yasağı, bir kimsenin sahip olduğunu iddia ettiği bir hakkı veya alacağı; devletin yetkili makamlarına (mahkemelere, icra dairelerine vb.) başvurmak yerine, kendiliğinden kuvvet, cebir, tehdit veya şiddet kullanarak almaya kalkışmasının hukuken yasaklanmasıdır. Daha basit ve temel bir anlatımla ihkak-ı hak yasağı, hukuk devletinin vatandaşa "Sen hakkını arama, ben senin yerine arayacağım" şeklindeki taahhüdüdür. Örneğin kiracısı aylardır kira bedelini ödemeyen ve evi boşaltmayan bir ev sahibi, icra veya tahliye davası sürecini beklemek yerine çilingir çağırarak dairenin kilidini değiştirirse bu ev sahibi açısından suç teşkil edebilecektir. Başka bir örnekte kişinin gerçek bir alacağı olsa bile bunu icra dairesi yerine bizzat tahsil etmesini hukuka aykırı olacaktır. Eğer eşya gizlice alınmışsa hırsızlık, tehdit veya cebir (zor) kullanılarak alınmışsa yağma (gasp) suçu oluşur. 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu sadece hukuki bir ilişkiye dayanan alacağın tahsili amacıyla tehdit veya cebir kullanılması halinde cezada indirim öngörür ancak eylemi suç olmaktan çıkarmaz. Hülasa ihkak-ı hak yasağının ihlali halinde, kişi yüzde yüz haklı bile olsa kendi adaletini sağlamaya kalkıştığında haksız ve suçlu duruma düşebilmektedir.

İzah ettiklerimizden hareketle ifade edebiliriz ki; Hukuk devleti, vatandaşına zımni bir söz verir: "Sen öfkene yenilip zor kullanma, ben senin hakkını senin yerine arayıp teslim edeceğim." Elbette yargı süreçlerinin uzunluğu veya bürokrasinin ağırlığı zaman zaman sabırları zorlayabilir. Ancak çözüm, herkesin kendi kurallarını koyduğu ve bileği güçlü olanın haklı çıktığı ilkel bir düzene dönmek değildir.

Unutmamak gerekir ki adalet, ancak meşru yollardan arandığında anlamlıdır. Zarara zararla karşılık vermeye kalkışmak, yangına körükle gitmekten farksızdır. Haklı olduğumuz bir davada haksız duruma düşmemenin tek yolu, öfkenin değil hukukun rehberliğine güvenmektir. Çünkü kendi adaletini dağıtmaya kalkan herkes, günün sonunda en büyük zararı yine kendisine verir.

- Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi

Zarar, Makale: - https://islamansiklopedisi.org.tr/zarar Erişim:15.11.2026

- Sorularla İslamiyet

Makale: https://sorularlaislamiyet.com/zarara-zararla-karsilik-yoksa-kisas-niye