Konya’nın ilk İhtisâp Ağası olan (1830- 1839) Âşık Şem’i çarşı ve pazarları, fırıncıları denetlemiş, eksik tartan ve hile yapan esnafı cezalandırmıştır.1839’da vefat ederek çok sevdiği Mevlâna Dergâhı’nın yanına defnedilmiştir.Şâir Şem’i’nin mezarı bugün Mevlâna Türbesi'nin kenarındaki kaldırımdadır. Daha önceleri cadde üzerinde olan Türbe, şimdiki yerine alınmıştır. Mezarı ile ilgili bir vasiyet şeklinde olan dörtlüğü ise şöyledir:
***
“Benim güzel ile yoktur pazarım
Kaşların arası benim nazarım
Yol üstüne koyun benim mezarım
Yar gelip geçtikçe dönüp durmasın.”
***
Şem’î Konyalı âşıkların en meşhuru olup 1198 (1783) tarihinde doğmuştur. Genç yaşında helvacı yanına verilir. Orada ahi edep ve nezaketi ile yetişip iyi bir usta olur. Bu ara söz ustalığı, âşıklık kabiliyetinin sevki ve şiire sevgisi ile âşıklar meclisine katılır. Ölçülü söz söyleme sanatı olan şiir vadisinde, şairlik yolunda büyük muvaffakiyet gösterir… Gerek yaşarken gerekse vefatından sonra şiirleri ve şairliği şöhret kazanır. Okur- yazar olmadığı yani ümmî olduğu söylenen şair gönül gözü açık (vehbî) , âlimlerle sohbet edecek derecede bilgi, görgü ve kemale sahiptir. Devrinde kendisini Anadolu’da ve ilimle medeniyet şehri İstanbul’da tanımayan bir âşık yoktur, derler.
GÖBÜL ALMAYI SEVERDİ
Şemi şen tabiatlı, kılık kıyafete, üste başa fazla önem vermeyen, dervişane yaşayan biriydi. O kimseye müdarası olmayan, gönlünce rahat bir ömür süren ve deveci elbisesi giyen bir zattı. Nüktedan, şakacı, sevilen biriydi. Anlatıldığına göre gördüklerine selam verip takılan, halini hatırını soran, insanlara nezaket ve güler yüz göstermeyi vazife telakki eden bir âşıktı. Dostlarına candan ve samimiydi. Dostları ile konuşurken divanında kullandığı sıcak büyülü kelimeleri söylemekten, gönül almak ve gönle girmekten geri kalmazdı.
HÜRMETTE KUSUR ETMEZDİ
Hayatında birkaç defa İstanbul’a gittiği söylenir. Son seyahatlerinden birinde üstünde Anadolulu bir gezgin kıyafeti, hoş fesi ve cepkeni ile Kapalıçarşı’da şark usûlü döşenmiş bir kahveye gitti. Kendini kimseye tanıtmadan oturdu, şiirle, sözle ve özle şark zevkinin yudum yudum yaşatıldığı bu şirin köşede âşıkları dinlemeye başladı. Mecliste âşıklardan biri Şemi mahlaslı bir âşığın koşmasını okuyordu. Kendi şiirinin okunmasından tabii bir zevk alan koca âşık önce hiç ses çıkarmadı, sonra yerinden doğruldu. Âşıklara hürmette kusur etmeyerek:
Verin şu sazı Allah aşkına bir de ben çalayım, diyerek müsaade istedi. Yani destur aldı. Kahveyi dolduran âşıklar kendisine güldüler. Üstadı hor görüp alaya aldılar:
“Keçinin yemediği ot başına vurur dediler.” Şemi onların tavrına önem vermedi, görgülü bir Anadolu insanının nezaket ve cesareti ile sazı çekip ellerinden aldı. Kendine güvenen usta bir şair üslubuyla çalıp söylemeğe başladı. Büyük bir hazla dinleyen âşıklar yaptıkları hatanın ezikliği içinde hayranlıkla kendilerinden geçtiler. Neticede hatalarını belirttiler. Şemi hiç alınmadan sadece kendini tanıtmakla iktifa etti, yani yetindi.
TALTİFLE KONYA’YA GÖNDERİLDİ
Şemi’nin saz ve sözdeki ustalığı neticede saraya kadar ulaştı. Hakan- halife huzurunda düzenlenen bir mecliste Şemi’nin okudukları, hünerini gösterdi. Padişah tarafından büyük kabul gördü. Kendisine İstanbul’da kalması teklif edildi. Şemi teşekkürle minnettarlığını beyan etti. Dersaadette kalmayı reddedip memleketine dönmeyi tercih etti. Eskilerin ifadesi ile “çarşı ağalığı uhdesine tevcih edilerek” yani kendisine çarşı ağalığı unvanı verilerek taltifle Konya’ya gönderildi.
Konya’ya dönünce önemli bir mevkinin sahibiydi. Bütün çarşı esnafının işlerinden sorumluydu. Sanat sahipleri onun emriyle ve kontrolünde hareket etmek mecburiyetindeydi. Reislik, çarşı ağalığı vazifesi uzun sürdü. Nihayet yaş kemaline erip ahrete göç vaktinin yaklaştığını anlayınca ‘kalıbı dinlendireceğim’ dedi. Defnedileceği yeri belirledi. Son olarak:
Yetiş ey vefasız helalleşesin, Şemi ecel kadehini içti gidiyor. Mısralarının bulunduğu koşmayı söyledi. Gerçekten ondan sonra kendisine başka şiir söylemek nasip olmadı. 1255 (1839) tarihinde 57 yaşında nice yüce ve ince gönlün mekânı Konya’da Hakk’a yürüdü. Kendi gibi sesinin ve gönlünün güzelliğiyle bilinen eski Kapu Camii müezzini Zekai Efendi’nin yaptırdığı mütevazı kabri Hz Mevlânâ türbesinin yanında, kaldırım üstündedir.
ŞAİR ŞEMİ HER DAİM DUALARLA YÂD EDİLİYOR
1783 yılında doğan ve 57 yaşında Konya’da Hakk’a yürüyen Şair Şemi’nin kabri, Mevlana’ya gelen ziyaretçiler tarafından dualarla yâd ediliyor. Her gün Mevlana’yı ziyarete gelen yerli ve yabancı turistler, Şair Şemi’nin kabrini de ziyaret ediyorlar. Ziyarete gelen vatandaşlar, en çok okuryazar olmayıp bu denli kendini geliştiren bir şairin unutulmaması gerektiğini söylediler.
AKICI BİR ÜSLUBA SAHİP
Şem'î'nin şiirlerinde ağırlıklı olarak din, tasavvuf, aşk, tabiat, mahallî hayat ve sosyal konular işlenir. Gazel, semai, divan, koşma tarzındaki bu şiirlerde aşk teması önde gelir. Konya türküleri içinde de Âşık Şem'î’nin önemli bir yeri vardır. Âşık edebiyatının ve divan şiirinin veznini, şeklini, türünü, dilini, ahengini ve estetik anlayışını birlikte kullanan Âşık Şem'î, hem hece em aruz ölçüsüyle şiirler vermiştir. Şiirlerinde yer yer Arapça ve Farsça kelimeler ve tamlamalar görülmekle birlikte Şem'î, genel itibariyle sade bir dile ve akıcı bir üsluba sahiptir. Heceyle yazılan şiirler, aruzla yazılan şiirlere kıyasla daha sadedir.
MEVLEVİ TARİKATINA İNTİSAP ETTİ
Türkçeye önem veren âşık, şiirlerinde halk söyleyişlerini, deyimleri ve atasözlerini çokça kullanır: “Usanın da vazgeçen”, “ırganırsa”, “singildeme”, “dellenme”, “cınkalanma”, “ırgatdılar”, “ağsatdılar”, “sulu suvatlı”, “çıkındı”, “kakar mı”, “umar mı”, “öksedim”, “gözgü”, “atdı şafak”, “söyündürdün”, “uyandırdın” gibi Türkçe kullanımlar şiirlerine renk, canlılık ve akıcılık verir. Bazı kaynaklarda, Şem'î Dîvânı’nın başında yer alan, “besmele manzumesi”ndeki “Mevlevîyem Mevlevîyem Pîrimiz Monlâ-yı Rûm/ Şâh-ı Kutbü'l-‘ârifindir ser-firâz-ı evliyâ” beytine istinaden Şem'î’nin Mevlevi olduğu, Mevlevi tarikatına intisap ettiği yazılıdır
ŞEM’İ ÇOCUKLUKTAN MEVLANA’YI SEVERDİ
Ancak Şem'î’nin Mevleviliği hususunda elimizde malumat yoktur. Hangi tarihlerde ve kimlerden yetiştiği, mürşidinin kim olduğu kesin olarak belli değildir. Yakın dostu olan Konya Mevlevihanesi şeyhi Mehmed Hemdem Said Çelebi'’ye, bin bir günlük çileye girmek, başına Mevlevi serpoşu külah giymek istediğini söylemiş ise de bu gerçekleşmemiştir. Âşık Şem'î’nin Mevleviliğe ve Mevlânâ’ya olan yakınlığı çocukluk yaşlarında başlar. Ömrü boyunca zamanının büyük kısmını Mevlevi dergâhına hizmete ayırır ve ruhunu Mevlevilikle doyurur. Şiirlerinde Konya, Hazret-i Mevlâna, Hazret-i Monlâ-yı Rûm, Hazret-i Mevlâ-yı Rûmî, Nesl-i Mevlânâ, Şems-i Tebriz, civâr-ı Mevlânâ, ney, kudüm gibi ifadeler kullanan Şem'î’nin Mevlânâ’ya olan aşkını ve Mevleviliğe bağlılığını görmek mümkündür. Bu itibarla “Mevlevîyem” diyen Şem'î’yi Mevlevi kabul etmek gerekir. Rind-meşreb bir şâ'ir olan Şem'î’de “Bektaşi” tarzı şiirler de görülür
Konya’da Mevleviler, âşıklar, esnaf ve eşraf arasında sazıyla ve sözüyle kendini sevdiren ve sohbetlerin aranan şahsiyeti haline gelen Âşık Şem'î’nin yakın dostları arasında Mevlevi şeyhi Mehmed Hemdem Said Çelebi, Ruhen Mevlevi olan Âşık Derdli, Âşık Sürûrî, Âşık Merdânî, Neyzen Derviş Niyazî Dede, Karamanlı Âşık Kenzî, Kız İsmailzâde Ali Ağa, Ali Paşa sayılabilir. Şiirlerinde Rûhî, Fuzûlî, Nâbî gibi divan şairlerinin tesiri görülen Şem'î, Fuzûlî'ye ve Nedim’e nazireler yazmıştır. Şem'î’nin, "Nesin sen doğrı söyle dost musun düşmân mısın kâfir" mısrası Nedim'in "Nesin sen doğrı söyle cân mısın cânân mısın kâfir" mısrasıyla aynı gibidir (Sarı 1980: IX). Afyonkarahisarlı Divan şairlerinden Mehmed Niyâzi ve Salih Dehşeti, Cumhuriyet dönemi şairlerinden Ârif Nihat Asya ve Atillâ İlhan üzerinde tesirli olmuştur (Sarı 2013: 56-62). 16. yüzyıl şairi Prizrenli Şem'î’nin bazı şiirlerini Kendi (1951: 178) ve Halıcı (1982: 46, 105) Konyalı Şem'î’ye mal etmişler ve aynı şiirler internet ortamındaki "Konya türküleri" içinde Konyalı Şem'î’nin olarak verilmiştir. Bu yanlışlık Mhmet Sarı tarafından (2013: 77-79) tashih edildi.
MEHMET ALİ ELMACI
