İş hayatında çalışanların en çok araştırdığı konulardan biri olan çalışma süreleri ve fazla mesai sınırları, Sayıştay denetimleriyle tekrar gündemin üst sıralarına taşındı. Türkiye’deki 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında bir emekçinin bir takvim yılı içerisinde yapabileceği toplam fazla çalışma süresi azami 270 saat olarak belirlenmiştir. Yapılan son denetim faaliyetleri neticesinde tam 37 kamu idaresinde söz konusu yasal sınırın belirgin biçimde ihlal edildiği tespit edildi. Türkiye genelindeki pek çok yerel yönetim ve kamu teşekkülünde binlerce çalışanı kapsayan bu durum, iş hukuku kurallarının uygulamadaki karşılığını yeniden tartışmaya açtı.
4857 sayılı Kanun'un ilgili 41. maddesi çerçevesinde haftalık 45 saati aşan her türlü mesai faaliyeti fazla çalışma olarak nitelendirilir. Mevzuata bağlı olarak çıkarılan yönetmelikler, yıllık 270 saatlik barajın kurumun genel çalışma sürelerine veya yürütülen işin niteliğine göre değil, doğrudan doğruya her bir işçinin şahsına özel uygulanması gerektiğini açıkça emreder. Kamu kurumlarının bütçelerindeki esneklik ya da hizmetin yoğunluğu ne seviyede olursa olsun, her bir personel için bu kuralın ayrı ayrı gözetilmesi hukuki bir zorunluluktur. Ayrıca kanuni düzenlemeler uyarınca işçinin yazılı rızası alınmadan fazla çalışma yaptırılması kesinlikle mümkün değildir.
Sayıştay Raporlarındaki İhlal Verileri Ve Yerel Yönetimlerdeki Tablo
Sayıştay denetçileri tarafından hazırlanan inceleme raporlarında, 270 saatlik sınırın temel olarak personelin bedensel ve zihinsel sağlığını koruma amacı taşıdığına dikkat çekildi. Denetim organları, kamu idarelerinin çalışanlara hak ettikleri fazla çalışma ücretlerini tam ve zamanında ödemiş olmalarının mevzuata aykırı durumu ortadan kaldırmadığını net bir dille ifade etti. Bir başka deyişle, bütçeden ödeme yapılması veya finansal karşılığın eksiksiz verilmesi, bir kamu işçisinin kanunda öngörülen üst sınırların üzerinde çalıştırılmasına yasal bir gerekçe oluşturmamaktadır.
Yapılan detaylı incelemelerde en yüksek bütçeli ihlallerden biri İstanbul Su ve Kanalizasyon İdaresi bünyesinde kaydedildi. Kurumda 943 çalışanın yıllık yasal mesai sınırını geçtiği ve bu personele toplamda %50 artırımlı olarak 238.373.613,00 TL tutarında ödeme gerçekleştirildiği görüldü. Benzer bir tablo İzmir ESHOT Genel Müdürlüğü bünyesinde de ortaya çıkarken, burada sınırı aşan çalışan sayısı 2.897 kişiyi buldu. Bu personelden 1.160 kadarı yıllık 401 ile 500 saat arasında mesai yaparken, 13 çalışanın ise 801 saatlik sürenin üzerinde görev yaptığı belirlendi.
Bireysel Mesai Rekorları Ve Belediye İştiraklerindeki Durum
Kişi bazında incelenen veriler, kamu sektöründeki fazla mesai yükünün ne denli yüksek boyutlara ulaştığını somut bir şekilde gözler önüne seriyor. İzmir Urla Belediyesi sınırları içerisinde görev yapan bazı işçilerin yıllık fazla çalışma sürelerinin 271 saat ile 1.758 saat arasında değişim gösterdiği belgelendi. Düzce Belediyesi çatısı altında çalışan tek bir personelin fazla mesaisi 1.130 saate erişirken, Zonguldak Belediyesi bünyesindeki 2 personelin bir yıl içerisinde 1.300 saatin üzerinde ek mesai yaptığı saptandı. Ayrıca Ulaşımpark'ta 1.391, Hatay Büyükşehir Belediyesi'nde 1.113, Sakarya Büyükşehir Belediyesi'nde 751 ve Metro İstanbul bünyesinde 397 çalışanın yasal kotayı aştığı kaydedildi.
Söz konusu mevzuat ihlalleri yalnızca ana belediye kadrolarıyla sınırlı kalmayıp, yerel yönetimlere bağlı şirket ve iştiraklerde de oldukça yaygın bir şekilde görüldü. Eskişehir ESTRAM Raylı Sistemler bünyesinde 466, Etimesgut Belediyesi iştirakinde 364, İETT genelinde 199, Balıkesir Toplu Taşıma şirketinde 137 ve Çorum Belediyesi idaresinde 125 çalışanın belirlenen sınırların üzerinde mesaiye kaldığı anlaşıldı. Düzce'de faaliyet gösteren bir belediye şirketine ait beton üretim tesisinde ise görevli 22 personelden 14'ünün mesai sürelerinin 300 saat eşiğini geride bıraktığı tespit edildi.
İdarelerin Savunmaları Ve Özel Sektör Çalışanları Açısından Haklar
Kamu kurumları tarafından Sayıştay denetçilerine sunulan yanıtlar, mevcuttaki aşırı mesai uygulamasının arkasında ciddi bir personel eksikliği yattığını gösteriyor. ESHOT yönetimi, şehir içi toplu taşıma hizmetlerinin 24 saat boyunca aksamadan yürütülmesi zorunluluğunu ve kurumda yaklaşık 470 kişilik sürücü kadrosu açığı bulunduğunu belirtti. İSKİ yetkilileri ise kesintisiz altyapı hizmeti sağlandığı için vardiya sisteminin uygulandığını, sınır aşımının ağırlıklı olarak saha, arıza, bakım, onarım ve şebeke gibi hayati birimlerde çalışan şoför ile teknik ekiplerden kaynaklandığını bildirdi.
İş mevzuatındaki 270 saatlik yıllık fazla mesai sınırı yalnızca kamu kurum ve kuruluşlarını değil, İş Kanununa tabi olarak faaliyet gösteren tüm özel sektör işletmelerini de kapsıyor. Fazla çalışma gerçekleştiren her bir işçi, imza attığı her bir ekstra saat için normal saatlik çalışma ücretinin %50 zamlı halini alma hakkına sahiptir. Sürekli biçimde yasal barajın üzerinde çalışmaya zorlanan ya da hakkı olan zamlı mesai ücretleri ödenmeyen çalışanlar, çalışma saatlerini gösteren puantaj, vardiya kartı veya tanık anlatımları gibi delillerle Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına şikayette bulunabilir veya hukuki yollara başvurabilir.
Kaynak: Zeki Ersin Yıldırım
