Türkiye’nin Harcama Haritası Netleşti: Paranın Neredeyse Üçte Biri Tek Bir Kaleme Gidiyor
Ülke genelindeki tüketim eğilimlerini ölçen Hanehalkı Bütçe Araştırması'nın 2025 yılı sonuçlarına göre; Türkiye genelinde hanehalklarının tüketim amaçlı yaptığı harcamalar içinde en yüksek payı %29,3 ile konut ve kira harcamaları alırken, ikinci sırayı %20,5 ile ulaştırma harcamaları, üçüncü sırayı ise %17,3 ile gıda ve alkolsüz içecekler harcamaları aldı. Bu üç temel unsur, vatandaşın gelirinin yarıdan fazlasını doğrudan yutarak bütçenin ana omurgasını şekillendirdi. Barınma maliyetlerinin listenin en başında yer alması, hane bütçelerindeki en büyük baskı unsurunun gayrimenkul ve kira piyasası olduğunu bir kez daha tescilledi.
Madalyonun diğer yüzüne bakıldığında ise insanların temel ihtiyaçlardan geriye kalan parayı geleceğe yatırım, eğitim veya kişisel bakım gibi alanlara aktarmakta zorlandığı gözlemleniyor. Toplam tüketim harcamalarında en düşük payı alan harcama türleri ise %0,8 ile sigorta ve finansal hizmetler, %1,8 ile eğitim hizmetleri ve %2,2 ile sağlık harcamaları oldu. Bu oranlar, zorunlu harcamalar tırmanışa geçtikçe, sosyal refahı ve bireysel gelişimi destekleyen hizmet sektörlerine ayrılan bütçenin ne kadar daraldığını kanıtlar nitelikte.
Yüksek Ve Düşük Gelirli Ailelerin Harcama Alışkanlıkları Arasındaki Uçurum
Toplumun refah payından aldığı paya göre harcama tercihleri de tamamen farklı dünyaları yansıtıyor. Yüksek gelirli haneler düşük gelirli hanelere göre ulaşıma yaklaşık üç kat daha fazla pay ayırdı. Maddi imkanları daha geniş olan aileler ulaşıma çok daha rahat bütçe ayırabilirken, alt gelir grubundaki vatandaşlar kazançlarının neredeyse tamamını başını sokacak bir eve ve mutfak masraflarına yatırmak zorunda kalıyor.
Ekonomik tabakanın en üst ve en alt basamaklarındaki harcama dağılımı, sınıfsal tüketim farklarını net bir şekilde özetliyor. Gelire göre sıralı %20'lik gruplar itibarıyla tüketim harcamalarının 2025 yılındaki dağılımına bakıldığında; en yüksek gelir grubu olan beşinci %20'lik grupta yer alan hanehalkları, ulaştırma harcamalarına (motorlu taşıt alımları, akaryakıt, yolcu taşımacılığı, araç bakım ve onarımı vb.) %25, konut ve kira harcamalarına %25,7 ve gıda ve alkolsüz içecekler harcamalarına %12,4 pay ayırdı. Buna karşılık, geçim mücadelesini en derinden hisseden en düşük gelir grubu olan birinci %20'lik grupta yer alan hanehalkları ise, konut ve kira harcamalarına %38,7, gıda ve alkolsüz içecekler harcamalarına %29,2 ve ulaştırma harcamalarına %8,6 pay ayırdı. Bu veri, dar gelirli bir ailenin gelirinin yaklaşık yüzde 70'inin sadece barınma ve beslenmeye gittiğini gösteriyor.
Maaşlı Çalışan İle Kendi İşini Yapanın Bütçesi Farklı Yönetiliyor
Vatandaşların parayı kazanma şekli, harcama önceliklerini de doğrudan belirliyor. Temel gelir kaynağına göre harcama kalıpları değişti. Sabit gelirli çalışanlar ile risk alarak kendi işini yürüten müteşebbislerin bütçe yönetim stratejileri, harcama kalemlerindeki küçük ama anlamlı yüzdesel farklarla kendisini gösteriyor.
İstihdam biçiminin bütçeye yansıyan formülüne bakıldığında, düzenli maaş alanlar ile serbest kazanç sağlayanlar arasında ulaştırma ve gıda harcamalarında makasın açıldığı görülüyor. Temel gelir kaynağı maaş, ücret, yevmiye geliri olan hanehalkları; konut ve kira harcamalarına %26,4, gıda ve alkolsüz içeceklerine %16 ve ulaştırma harcamalarına %21,9 pay ayırırken, müteşebbis geliri olan hanehalkları; konut ve kira harcamalarına %25,5, gıda ve alkolsüz içecekler harcamalarına %17 ve ulaştırma harcamalarına ise %25,9 pay ayırdı. İş yeri sahiplerinin ya da ticaretle uğraşanların iş gereği ulaşıma daha fazla kaynak aktardığı bu verilerle destekleniyor.
Tek Başına Yaşayanlar Barınmaya Kalabalık Ailelerden Daha Çok Ödüyor
Evdeki nüfus yoğunluğu, kişi başına düşen maliyetleri ve dolayısıyla harcama oranlarını da manipüle ediyor. Tek kişilik haneler konut ve kiraya kalabalık hanelerden bir buçuk kattan daha fazla pay ayırdı. Ev arkadaşı ya da aile desteği olmadan tek başına bir evin tüm maliyetini üstlenen bireyler, barınma girdabında çok daha fazla yıpranıyor.
Nüfus yapısına göre harcamaların şekillenmesini içeren veriler, büyüklük faktörünün bütçedeki belirleyici rolünü netleştiriyor. Hanehalkı büyüklüğüne göre tüketim harcamalarının 2025 yılındaki dağılımına bakıldığında; tek kişilik hanehalkları, konut ve kira harcamalarına %41, gıda ve alkolsüz içecek harcamalarına %14,3 ve ulaştırma harcamalarına %14,4 pay ayırdı. Diğer taraftan, geniş ailelerin bütçesinde ise mutfak masrafları öne çıkıyor. Hanehalkı büyüklüğü 6 ve daha fazla kişi olan hanehalkları, gıda ve alkolsüz içecekler harcamalarına %23,7, konut ve kira harcamalarına %24,4 ve ulaştırma harcamalarına %18,1 pay ayırdı.
Mutfaktaki Gizli Tehlike: En Çok Çöpe Giden Gıda Maddeleri
Araştırmanın en dikkat çekici ve düşündürücü bölümlerinden birini ise evlerdeki gıda tüketim süreçlerinde yaşanan israf boyutları oluşturdu. Tonlarca gıdanın sofralara ulaşamadan ya da tüketilmeden ziyan edilmesi, hem hane bütçelerine hem de milli ekonomiye ağır bir darbe vuruyor. En fazla israf olan gıda grubu taze meyve ve sebzeler oldu.
Satın alma alışkanlıkları ve saklama koşullarının yetersizliği gibi nedenlerle çöpe giden besinlerin dağılımı ürkütücü seviyelere ulaştı. Hanehalkları tarafından en fazla israf edilen gıda grupları incelediğinde; en büyük payı %39,7 ile taze meyve ve sebze alırken, bunu %32,5 ile ekmek, %15,1 ile süt ve süt ürünleri izledi. Çabuk bozulabilen bu ürünlerin doğru planlama yapılmadan yüksek miktarlarda satın alınması, israfın temel tetikleyicisi olarak kayıtlara geçti.
