Konya’nın önemli şahsiyetlerinden biri de Ermenekli Mustafa Safvet Efendi (Safvet Aysu)’dur. 1877yılında Ermenek’de dünyaya gelen Safvet Efendi’nin Babası Mustafa Edip Efendi ve büyükbabası Ahmet Vasfi Efendiler de ulema sınıfından ve müderristir. Annesi Hanife Hanım da Ermenek’te müftülük yapan bir soya mensuptur.
Safvet Efendi, ilk ve rüştiye tahsilini memleketinde yaptıktan sonra, önce babasından ve diğer Ermenek âlimlerinden medrese tahsiline başladı. Daha sonra Konya’ya geldi, Konya Müftüsü Aladağlı Hacı Ahmet ve Yalvaçlı Ömer Efendilerden okuyarak icazet aldı. İstanbul’da da Ödemişli Mustafa Efendi’den hikmet, Arapkirli Hüseyin Avni Efendi’den de tefsir ve belagat okudu. Hüseyin Avni Efendi’den icazet almaya muvafak oldu. Tahsilini ilerletmek amacıyla İstanbul'a gitti. 1902 yılında açılan ruûs imtihanını da büyük bir başarı ile kazandıktan sonra, 1904 yılında Beyazıd Camii’nde tedrise başladı ve 1916 yılında talebelerine icazet verdi.
Dârü’t-Tâlim gibi pek çok müessese de hocalık yaptı. Hususi surette Arapça, Farsça ve bu arada Şeyh Sâdî’nin Gülistan’ını, Hafız Divanı’nı ve Molla Camî’ninBaharistan’ını okuttu.
1909’daibtida-i hariç derecesiyle Emir Efendi Hankahı'ndaNimetzadeDersiyesi Müderrisliği tevcih olundu.1919 yılında rüûsu, İbtidâi Dâhil derecesine yükseldi. Aynı yıl Medreseler İaşe Müdürlüğü, 1336’da Ders Vekâleti azalığı, Medreseler Müfettişliği ve Dârü’l-hikmeti’l-İslâmiyye azalığı vazifeleriyle dört yıl kadar memuriyet hayatında bulundu ve daha sonra bu görevlerinden istifaen ayrıldı.
1340 yılı Huzur Dersleri VII. Meclisinde, Debreli Vildan Faik Efendi’nin mukarrirliğindebaşmuhatap olarak ders-i şerife iştirak etti ve bu vazifesi 1925 yılına kadar devam etti.
1908 yılında öğretmen Ayşe Şükriye Hanımla evlendi. 1912 yılında Konya Mebusu olan Mustafa Safvet Efendi, Beyânü’l-Hak mecmuasında pek çok ilmî ve dini yazıları çıktı. 1920’de Müderrisler Cemiyeti’nin kurucularındandır. Âlim, fazıl, hakkı söylemekten çekinmeyen, muarızlarının bile takdirine mazhar olan bir zattır.
1924’de tüm Osmanlı medreseleri kaldırılınca görevlerinden ayrıldı ve Hürriyet ve İtilaf
Fırkası üyesi olduğu için 1927’de devlet memurluğu yasaklandı. İstiklal Mahkemelerinde hakkında açılan davalardan dolayı yurt dışına kaçmak zorunda kaldı. İsmi sürgün dilen 150’likler arasında bulunuyordu. Önce Bulgaristan'a oradan Kıbrıs yoluyla Mısır'a gitti. 1933 yılında 10. Yıl Affı ile hakkındaki suçlamalar düşünce Türkiye'ye döndü.
1942 yılında İstanbul, Elmadağ Satırcı Sokağında 12 numaralı Rum Kilisesi Vakfı'na ait olan bir eve kiracı olarak taşındı. Bu evde eşi, öğretmen olan kızı ve damadı ile birlikte hayatının sonuna kadar oturdu. Kalan ömrünü evinde İslamiİlimlere hevesli gençlere ders vermekle geçirdi, baskı görmesine rağmen derslerini sürdürdü.
İLMİ YAPISI VE HAYATI
Eğitime çok önem veren bir yapısı vardır. Âlim, fazıl, hakkı söylemekten çekinmeyen,muarızlarının bile takdirine mazhar olan bir hoca olarak tanınmıştır. Beyanü'l- Hak mecmuasında pek çok ilmi ve dini yazılar yayımlamıştır. Anlaşılır, akıcı bir yazım dili ve anlatım kabiliyeti vardır. Bu yönüyle merhum İlahiyatçı-Yazar Enver Baytan, “kıymetli hocalardandır” dediği Ermenekli Mustafa Saffet Aysu Efendi için şunları söylemiştir: “O da ders okutan hoca efendilerdendir. Okuttuğu ders hakikaten ders olurdu. İstifade yüksek olurdu, bilerek ders okutanlardandı. Anlamadan sarf-nahiv okutanlar oluyordu o tarihte.İlm-i belagatte kudretliydi. Dil sanatında kudretliydi. Mesela, misil kelimesiyle mesel kelimesi arasında ne gibi farklılıklar vardır, bir girer, mükemmel anlatır. Abdullah Taşdelen onun talebelerinden biridir. Abdullah hoca Aziz MahmudHüdayi Vakfında vazife görmüştür.
Saffet Efendi çok geniş manada okutamadı. Evinin bir odasında okutuyordu, oraya kaç kişi sığar? Mahdud imkânlardı, ama talebesinin dersi sağlam olurdu. Yani kıymetli hocalardandır.”
Eğitimci-Yazar Hasan Şimşek de onun hakkında, “İstanbul'da nerede bir din adamına rastlamış isem hep bana Saffet Hoca'yı sormuşlardır. 19. yy sonunda ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde İstanbul'da bir marka isimdir” diyerek ilmi yönden önemine dikkat çekmektedir.
HüdâiDergâhının İmamı Abdullah Taşdelen, ders aldığı hocası hakkında şunları söylemiştir; “ BizSafet Hoca’da okuduk.
Çok cesur bir insandı. Büyük bir âlimdi. Vaktiyle Sultan Vahdeddin’in huzur hocalığını yapmış, huzur derslerinde.Evinde okuturdu bizi. Okul gibiydi evi. Üç grup talebesi vardı okuttuğu evinde. Bir grup gelir, bir grup giderdi. Arapça okutmak yasaktı o zamanlar. Fakat buna rağmen Hoca, hiç çekinmeden okuturdu.
Bir ara bir komiser geldi karakoldan:
“- Efendim! Ben emniyetten geliyorum. Arapça okuttuğunuz için şikâyet var. Onun için geldim” dedi.
Safet Efendi:
“- Bu bir emir mi, yoksa rica mı?” diye sordu komisere.
Komiser de ister istemez:
“- Ricadır Efendim” deyince…
Safet Hoca:
“- Peki! Dedi. Madem rica ediliyor, üç günlüğüne tatil ediyorum. Emir olsaydı, etmeyecektim. Ama rica edildiği için üç gün tatil ediyorum. Fakat üç gün sonra yine başlayacak derslerimiz” dedi ve öyle de oldu!
Üç gün sonra yeniden başladı derse, korkusu yoktu kimseden!
Safet Efendi’nin talebelerinden birisi de merhum Lütfi İkiz Bey’dir.
Lütfi Bey’in anlattığına göre, emniyet takibinden çok rahatsız olan Safet Efendi, daha sonra talebelerini bir Ermeni mahallesinde okutmaya başlar ve böylece takipten kurtulur.
Safvet Efendi’nin nasıl bir düşünce yapısı içinde olduğunu, tek gayesinin İslam’a hizmet olduğunu en güzel şekilde anlatanlardan biri de Mahmut Toptaş Hoca’dır. Yaşadığı bir olayı şöyle anlatmıştır;
“Ermenekli Saffet Efendi, bir gün Sultanahmet Camii’nde öğle namazı kılar.Namazdan sonra görevliler ona saygıda kusur etmezler ve avlunun dış kapısına kadar uğurlarlar.Müezzinlerin bana anlattığına göre o günlerde caminin avlusunda mahallenin çocukları top oynuyorlarmış.
Top oynayan çocukların çalımlı oyunlarının arasından geçerek dış kapıya geldik veuğurlarken biraz mahcup eda ile hoca efendiye ‘Hocam kusura bakmayın, bu top oynayan çocukları avludan kaç kere kovduksa da engel olamıyoruz’ dedim. Hoca, bana dönerek; Sakın, sakın kovmayın. Namaz kılmıyorlarsa da yine kovmayın. Kilise çanının gölgesinde top oynamaktansa minarenin gölgesinde, top oynamaları daha iyidir” dedi.
BEYANÜ’L-HAK DERGİSİ VE SAFVET EFENDİ
Beyazıd Dersiamlarından Ermenekli Mustafa Safvet Efendi’nin düşüncelerini yansıttığı yayın organlarını Beyanü’l-Hak dergisi olmuştur. Beyanü'l- Hak dergisi, Pazartesi günleri çıkan haftalık bir dergidir. İlk sayısı İkinci Meşrutiyetin ilan edilmesinden sonra 22 Eylül 1908 tarihinde çıkmıştır. Meşrutiyetin ilanından sonra kurulan Cemiyet-i İlmiyye-i İslamiye'nin kurucuları tarafından çıkarılan derginin kurucuları arasında başta Mustafa Sabri Efendi olmak üzere Şehri Ahmet Efendi, Mehmet Fatîn (Gökmen), Küçük Hamdi (Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır), Hayret (Adanalı), Mehmet Arif, Hüseyin Hâzım gibi kişiler vardır. Dergi ilk başta ittihatçıların yanında II. Abdülhamit’e karşıdır ancak zamanla yanlışları görüldüğü için İttihat ve Terakki Cemiyeti’nden kopmuşlardır. Uygulamalarda gördükleri yanlışları zaman zaman tenkit etmişlerdir. Ama temkini de elden bırakmamışlardır. Çünkü İttihatçılardan çekinmişlerdir. Siyasete karıştıkları gerekçesiyle İttihatçılar kendilerini uyarmışlar, onlar da yaptıkları siyasetin "iyiliği emretme, kötülüklerden menetme" siyaseti olduğunu sık sık vurgulamışlardır. Safvet Efendi’de bu derginin amaçları doğrultusunda yazılar yazmıştır. Beyanü'l- Hak’ın siyaset anlayışını İzâh-ı Hakk u Hakikat başlığı ile şöyle açıklamıştır: “Cemiyet-i İlmiye-i İslâmiye… hiçbir siyasi partinin egemenliği altında zavallı olmak alçaklığına katlanamaz. Ne partiyi ne de kuvveti tanımaz. Tanıdığı bildiği daima haktır. Cemiyetimiz, İttihat ve Terakki Cemiyetini en güçlü anında tanımayarak onunla bağı bulunmadığınıaçıklamıştı. 31 Mart'ta hiç kimsenin silah kaldıran askere karşı birşey diyemediği bir anda, onlara karşısavunmada ve nasihatte bulunması; İttihat Terakki ile birlikte Meşrutiyeti korumaya çalışması, hep, Cemiyet-iİlmiye'nintarafsız, ama hakkın koruyucusu olduğunun güçlü bir delilidir. Öyleyse Cemiyet-i İlmiye herhaklının destek ve yardımcısı, her haksızın düşmanıdır.Kısacası biz: "iyiliği emretmekle kötülüğü yasaklamakla" görevliyiz... Bu en önemli bir meseledir ve
bunun altından en önemli bir siyaset çıkar. İşte bizim izleyeceğimiz siyaset bu siyasettir. Ne şimdi ne degelecekte hiçbir siyasi partiye bağlı değiliz ve bağlanmayacağız da. Yalnız tekrar edeyim, hakkın ve haklının destekçisi, batılın ve haksızın hor göreniyiz."
Birkaç sayı yazdığı “Medreselerimiz” adlı makalesinde zamanının büyük ilim ve alim insanlarını yetiştiren medreselerin, kaderine terk edilmesini ise şöyle eleştirmiştir, “Bir kere tarih-i İslam’ın başında nihayetine kadar göz gezdirir isek hayat-ı irfanımızda mevcudiyet-i milliyemizdeyegane amil-i müessir medreselerimizdi. İlk zamanlardaFarabi’ler, İbn-i Sina’lar, Fahreddin-i Razi’ler gibi cihanın, bütün alem-i medeniyetin medar-ıfahri olan hükema o medreselerden yetiştiği gibi bu gün kendilerini medar-ı fahr-i ibtihaç tanıdığımız bir çok zevatı alikadr dahi yine o medreselerden yetişmiş olduğunu görüyoruz… Hele son 17-18 senelik bir ihtiram-ı ünvanı altındaki ihmal, imtihansızlık medrese hayatına vurulmak istenilen darbelerin sonuncusu bir bahsi idi… bu medreselerde bütün bu fenler tahsil oluna gelmekte iken gerek himayesizlik yüzünden ve gerek makasıd-ı aslinin unutulması yüzünden düçâr-ı inhitâtı olmuş ve şimdiki hale gelmiştir.”
Safvet Efendi, medreselerden beklenilen yararın sağlanması ve onların iyi korunması için
üç konuya dikkat çekmiştir:
1) İslam medreseleri vaktiyle hayır sahiplerinin iyi niyetiyle kendi mülklerinden vakfettikleri veya büyük hükümdarların canlandırıp vakfettikleri birtakım hayır kurumlarıdır. Onlar, hem kendi adlarının unutulmaması ve hem de sonradan gelenlerin ilim ve irfan öğrenmeleri düşüncesiyle yapılmıştır. Öyleyse bu medreselerin, eski dönemde olduğu gibi kendi hallerine terkedilmesi ile eldeki ilim ve eğitim araçlarını kötüye kullanmak demek olacağından, nasıl bu yol istenmezse, onların ortadan kaldırılarak, o büyük adamların adlarını millete unutturmak da istenilen şeylerden değildir.
2) İslam medreselerinin asıl durumlarını ve mimari tarzlarını bozmadan gözetip korumak, çoğunun tarihi değeri açısından, bu milletin kutsal ve manevi görevi gereğidir.
3) İslam medreseleri ülkemizin her tarafında yapılmıştır: Vilayetlerde, sancaklarda, kazalarda hatta bazı köylerde bile bulunan birçeşit öğretim yuvasıdır. Bugün ülkemizdeki mülkiye, adliye memurlarının, okul öğretmenlerinin çoğunu medreseden yetişenler oluşturduğu gibi naibler (kadı vekili), müftüler, müderrisler, vaizler, kısacası şeyhülislamlıkta görevli kişilerden, mahalle ve köy imamlarına kadar herkes o medreselerden yetişmiştir. Diyebilirim ki bugün medreseler olmasaydı, bu milletin, bu dünyada, bilgisizlik içinde bulunacağına
hiç şüphe edilmezdi.
M. Safvet eğitimdeki ikilik (mektep-medrese) konusunda da düşüncelerini ifade etmiştir. “İyi, ciddi ve vakıfane bir düşünce ile düşünülürse, bu iki öğretim yurdu arasındaki fark, ancak bir ihtisastan başka bir şey olmadığı ortaya çıkar. Çünkü medreselerde Arapça ve dinî ilimlere nasıl bir özen gösterilmiş ve öteki bilimler çıkarılmışsa; öteki okullarda da, o okulun şekline ve kuruluşuna göre bir ihtisas kuralı geçerlidir” diyerek, şu görüşlerde bulunmuştur: “Hükümetin resmi dini İslâm dini olduğundan ve şerefli hükümdarımızın hilâfet ünvanını taşıdığından, bütün İslâm âlemi ile ilgilenmesi sebebiyle, tabii felsefeyi izlemekte zarar görüleceği açıkça bellidir; kurtuluşumuzun ise ancak dinî felsefenin öğretilmesiyle olacağını, önceden inkâr edenlerle birlikte bugün herkes anladı. Öyleyse kanunlarımız ve yönetimimizde, din felsefesi izlendiği takdirde…bu öğretim yurtlarını birbirinden ayrı tanıttırmaz ve bir ülkede böyle ayrı ayrı öğretim şekli olamaz diyenleri de sanırım susturur. Özellikle Avrupa Cizvitlerinin yöntemiyle İslâm dininin izlediği yol arasında yerden göğe kadar büyük bir fark bulunduğunu, İslâm dininin Meşrutiyet’i nasıl bir aşkla kucakladığı açıkça gösterir..."
Ona göre ahlak insanlık için en önemli konuların başında gelir. Onun, Beyanü’l-Hak dergisindeki yazılarında ele aldığı her konunun temelinde ahlak bulunmaktadır. olaylara bakışı “İslam ahlak” anlayışı çerçevesinde olmuş, o, diğer olay ve olguları batılılaşma, yenileşme, İstibdat ve meşrutiyet, bilimin gelişmesi, medreseler vb. konuları hep ahlaki bir çerçevede ele alarak yansıtmıştır. Toplumda meydana gelen ahlak zafiyetlerini toplumun yıkılması için başlıcagerekçe olarak görmüştür. Toplum ve devlet için vazgeçilmez olan en önemli konunun halkıniyi bir ahlakla ahlaklanmasıdır. Devlette, bireylerin ahlaki olgunluğunu her şeyinüstünde tutar. Bu nedenle de toplumda halkı oluşturmak eğitimle, eğitimin sağlanmasınıise devlet ve hükümete vermektedir. O, bu konuda “devletin en önemli vazifesi ahlakahizmet etmektir. “Milletler ne kuvvetleriyle,servetiyle, zenginlikleriyle, ne de kanunla yaşamazlar belki ahlakla yaşarlar” diyerek bu duruma dikkat çekmiştir.
Yazılarını sade bir dille kaleme almasının yanında, yazılarında sık sık iki zıt olguyu ya da olayı karşılaştırma yaparak okuyucularının zihninde kendi doğrusunu net ve açık bir şekilde ortaya koymasına çalışmıştır. Medreseler dışında da Mebde-i Feyz, Ulviyyet ve Mer'iyyet-i Kanun, Düşüncesizlikler, İskolastik, Bizde Yenilikler, Osmanlılık ve İslamiyet, izah-ı Hak ve Hakikat, Latife Latif Gerek, Ahlaksızlığımızın Vahim Neticeleri, Emniyet-i Amme Doğruluktadır, Memleketimizde Kanunsuzluk, Hakka Karşı Meslek, Meclis-i Mebusanda Softalar, Temiz YürekliKöylü, Düşünceler gibi makaleleri mevcuttur.
VEFATI
20.3.1964 tarihinde İstanbul’da vefat eden Mustafa Safvet Efendi, Lütfı İkiz Bey gibi talebelerinin katıldığı bir cemaatle Anadolu yakasına geçirilerek Küplüce Haziresi’nde toprağa verilir. Vasiyeti gereği cenazesi cenaze arabasına konulmamıştır. Yine aynı sebeple cenaze namazı Beşiktaş Sinan Paşa Camii'nde çok kalabalık bir cemaat tarafından kılınmıştır. Namazdan sonra tabutu eller üzerinde taşınarak motora bindirilerek Anadolu yakasına Beylerbeyi'ne getirilmiş, motor sahipleri bu taşımadan ücret almamış ve "Böyle bir ulemanın cenazesini taşımak bizim için bir şereftir" demişlerdir. Cenaze daha sonra yine eller üzerinde ve tekbir sesleri ile Küplüce'ye kadar taşınmıştır. Dönemin İstanbul Müftüsü cenazenin tekbirlerle taşınması sırasında Saffet Hoca'nın damadına "Benden buraya kadar ben
başımdan korkarım" diyerek törenden ayrılmak zorunda kalmıştır.
Eşi Şükriye Hanım da 1962 yılında vefat etmiştir. Mustafa Safvet Hoca'nın Faruk (Oralbi, d. 1910), Fazıl (Aysu,d. 1912), Fatma Fahriye (Aysu, sonradan Gürelliler, d. 1914) ve Fahir (Aysu, d. 1921) adlarında üç erkek bir kız olmak üzere dört çocuğu oldu.
Kabrini ziyaret sırasında tarafımızdan tespit edilen kabir taşı kitabesi şöyledir:
BeyazıdDersiâmlarındanErmenekli Hoca Safet EfendiVefatı: 20.3.1964.
Çocuklarının dördü de zor şartlar altında yetişmişlerdir. Annelerine İstanbul içerisinde öğretmenlik görevi verilmemiş, İstanbul Milli Eğitim Müdürüne hatırlı birisinin özel ricasıile o zamanlar köy olan Anadolu Kavşağı’nda öğretmenlik yaptırıldığı bir dönemde eğitimlerini tamamlamışlardır. Bunlardan Fazıl Aysu (1912-2013) ülkemizin sayılı mimarları arasına girerek İnönü Stadyumu, Spor Sergi Sarayı, Ali Sami Yen Stadı gibi birçok mimari esere imza atmıştır. Kızı Fatma Fahire Gürelliler (1914-1992) öğretmen olup 1955-1974 yılları arasında Özel Devrim Okulu'nu işletmiştir. Bir diğer oğlu Faruk Oralbi (1910-1971) avukatlık yapmıştır. En küçük oğlu Fahir Aysu (1921-1991) ise iç mimardır.
KAYNAKÇA
AKYÜZ, Yakup – DALKILIÇ, Bayram (2018), Ermenekli Mustafa Safvet’in Ahlaka Katkısı, ERMENEK ARAŞTIRMALARI – II, Konya: Palet Yayınları
BİLGİN, A. Azmi (2016), Mustafa Safvet Efendi (Safvet Aysu), Şehir ve Alimleri Sempozyumu Kitabı, Konya: NEÜ Kültür Yayınları
BOYACIOĞLU, Ramazan (1998), Beyanü'l- Hak'ta Ulema, Siyaset ve Medrese, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 2
ÇELİK, Ahmet (2011), Medreselerimiz -1-, Merhaba Gazetesi Akademik Sayfalar Eki, Cilt: 11, Sayı: 21
ÖZBEK, Durmuş Ali (5 Mart 2017), Ermenekli Saffet (Aysu) Efendi, http://www.medyaermenek.com-ERİŞİM:30.05.2019
UZ, Mehmet Ali (2013), Konya Âlimleri ve Velileri, Konya: Meram Belediyesi Kültür Yayınları
