Hicri yılın ilk ayı olan Muharrem ayının girmesiyle birlikte Konya'da tarihi Bedesten esnafından zincir marketlere kadar her yerde 'aşurelik' telaşı başladı. Evinde geleneksel tarife uygun, bol malzemeli bir aşure pişirip komşularına dağıtmak isteyen vatandaşlar soluğu aktarlarda ve marketlerde alıyor. Paylaşmanın, birliğin ve şükrün simgesi olan asırlık aşure geleneği bu yıl da tezgahlara hareketlilik, renk ve bereket getirse de mutfaktaki ekonomik dengeler, geleneksel kazanın boyutunu ve içeriğini de doğrudan etkiliyor. Peki, dünden bugüne değişen yaşam koşullarında bu yıl bir kazan aşure pişirmenin faturası ne oldu? Tüketici için zincir marketler mi yoksa tarihi çarşı esnafı mı daha avantajlı? Aşure kazanının bu yıl kaç liraya kaynayacağını, Tarihi Bedesten Çarşısı esnafı yanıtladı. Bu yıl evde 20 kişilik klasik bir aşure kazanını kaynatmanın maliyeti, alışverişin yapıldığı yere ve malzeme kalitesine göre büyük bir değişkenlik gösteriyor.
TEMEL BAKLİYAT MARKETLERDE, LÜKS SÜSLEMELER AKTARDA DAHA CAZİP!
Hem ev ekonomisini hem de aşureyi düşünen vatandaşlar, şimdiden araştırma yapmaya başladı. Konya’daki fiyatlar için Tarihi Bedesten Çarşı esnafından marketlere kadar birçok alanda yapılan araştırmaya göre aşurenin ana gövdesini oluşturan buğday, nohut ve kuru fasulye gibi temel bakliyat ürünlerinde zincir marketlerin fiyat avantajına sahip olduğu görülüyor. Zincir marketlerde aşurelik buğdayın kilogram fiyatı 32,50 TL, kuru fasulye 62 TL ila 65 TL, nohut ise 52 TL ila 55 TL bandında yer alırken Tarihi Bedesten Çarşısı ve Kadınlar Pazarı çevresindeki esnafta ise açık olarak satılan birinci sınıf bakliyatta fiyatlar kilogram başına 5 ila 10 TL daha pahalı seyrediyor.
Aşurenin olmazsa olmazlarında herkesin kendi bütçesi ve zevkine göre tatlandırdığı kuru meyve ve kuruyemiş reyonunda ise çarşı esnafının hem tazelik hem de fiyat esnekliği açısından öne çıkması dikkat çekiyor. Özellikle kuruyemişçilerde kilo bazında yapılan alımlarda, paketli market ürünlerine kıyasla daha hesaplı ve kaliteli seçenekler bulmak mümkün oluyor.
"FİYATLAR TÜKETİCİYİ ETKİLEMİYOR ÇÜNKÜ BU BİR GELENEK"
Tarihi Bedesten Çarsı esnafı Adnan Efendi Kuruyemiş işletmesi Yunus Emre Tuyan artan maliyetlerin ve değişen fiyatların satışlara etkisi hakkında bilgi verdi. Tuyan, aşurenin kültürel gücünün fiyatların önüne geçtiğini belirten şu ifadeleri kullandı: "Şu anda fiyatlar, tüketiciyi etkilemiyor. Çünkü geleneksel olan ve yılda bir kez yapılan aşure için insanlar az da olsa bir şeyler alıyor. Geçen yıllara baktığın zaman fiyatlara göre tabi alınan miktarlar değişti. Geçmiş yıllarda 500 gram (gr) alan kişi, 250 gram alıyor. 1 kilo alan, yarım kilo alıyor ama sonuçta bu aşureyi herkes yapıyor."
"FİYATTAN ZİYADE TALEBİN VE İLGİNİN AZALDIĞINI GÖRÜYORUZ"
Esnaf Baştimur Kuruyemiş işletme sahibi Serkan Baştimur ise, dükkanlarındaki sakinliğe dikkat çekerek geçen seneyle olan fiyat farklarını ve tüketicilerin yöneldiği hazır ambalajlı ürünlerdeki büyük riskleri şu sözlerle aktardı: "Aşure senede bir gelen bir gelenek. Fiyat bazında kıyaslama yaparsak geçen seneye göre kıyaslama yapmamız lazım: Geçen seneye kıyasla ürün fiyatlarında fazla bir artış pek yok. Ama fiyatlardan ziyade gelenek uygulayıcı sayısında bir düşüş var. Konya halkının artık böyle bir etkinliği mi, geleneği mi fazla kalmadı gibi görüyoruz. Çünkü geçen seneki yaşadığımız yoğunluğa bakıyorum, bu sene yaşadığımız sakinliğe bakıyorum, yarıdan yarıya bir düşüş var. Aşurede gerçekten bir düşüş var. Yani nasıl olacak bilmiyorum. Mesela sattığımız sarı üzüm kilosu geçen sene 200 liraydı, bu sene 250 lira. Aşureye katılan, soyulmuş fıstık olarak tabir ettiğimiz fıstık geçen sene 150 liraydı, bu sene 200 lira. Kayısımız, normalde geçen sene 300 liraydı, bu sene kayısı çok olduğu için bir düşüş var, 250 liraya satıyoruz. Kenevirimiz 200 lira. Cevizlerimiz 400 lira. Fiyatlarda geçen seneye göre düşüş olan da var, yükseliş olan da var. Yükselişi olanlar 50'şer 100 lira olarak değişiyor ama dediğim gibi, fiyattan ziyade talebin ve ilginin azaldığını görüyoruz."
"YURT DIŞINDAN DÖNEN İLAÇLI VE EZİLMİŞ ÜRÜNLERİ PAKETLEYİP SATIYORLAR"
Teknolojik imkanlarla yaygınlaşan hazır kapalı paketlere ve piyasadaki fırsatçılıklara karşı vatandaşa uyarılarda bulunan Baştimur, tüketicilerin görerek ve dokunarak alışveriş yapması gerektiğini söyleyerek sözlerini sonlandırdı: "Yani ben olaya şu açıdan yaklaşıyorum; her sene ülkemizde teknoloji ilerliyor. Teknoloji ilerledikçe artık insan gücünün azaldığı, yapay olduğu, makineleşme olduğu bir sürece gidiyoruz. Ben insanların artık görerek almasını, paketin içinde değil de daha çok böyle dokunarak, seçerek almasını tavsiye ediyorum. Çünkü son günlerde yurt dışına gönderilen çoğu ürünlerden geri gelenler var bunların ilaçlı olduğu için. Devletimiz de daha doğrusu satıcılarımız da bunu fırsat bildiği için çoğu aşure ürünlerini paketleyip hani daha taze gösterecek şekilde satıyorlar. Yani o yüzden biraz daha sağlıklı olması bakımından, temiz olması bakımından... Yani kendim satma açısından değil de milletin, ülkemizin yani kullanıcıların bakışından görerek, seçerek alması daha mantıklı, daha sağlıklı, daha da lezzetli."
20 KİŞİLİK AŞURE SEPETİNİN KARŞILAŞTIRMALI FİYAT ANALİZİ
Ortalama 20 porsiyon aşure elde etmek için hazırlanan standart bir alışveriş sepetinin market ve esnaf bazındaki güncel fiyat kalemleri şu şekilde netleşti:
· Zincir market fiyatları ile sepet maliyeti
Marketten alınan paketli ürünlerle 20 kişilik bir aşure yapılmak istendiğinde; 1 kilogram (kg) aşurelik buğday 32.50 TL, yarım kilo nohut 27.50 TL, yarım kilo kuru fasulye 32.50 TL, 1.5 kg toz şeker 45 TL tutuyor. Lezzet ve süsleme grubunda ise 250'şer gramlık paketlerde kuru üzüm 45 TL, kuru kayısı 65 TL, kuru incir 70 TL, 300 gramlık ceviz ve fındık karışımı 195 TL, nar ve tarçın gibi detaylar 40 TL, son olarak 20'li alüminyum kase paketi ise 35 TL'lik bir harcama gerektiriyor. Bu seçimle marketten toplanan sepetin toplam maliyeti 587.50 TL'yi buluyor.
· Tarihi çarşı ve aktar esnafı fiyatları ile sepet maliyeti
Aynı sepet tarihi çarşı esnafından açık ve kilo hesabı tamamlandığında; açık aşurelik buğday 38 TL, yarım kilo nohut 32 TL, yarım kilo kuru fasulye 35 TL, toz şeker ise yine 45 TL civarında alıcı buluyor. Kuruyemiş ve kuruluk esnafında ise fiyatlar bütçeyi biraz daha rahatlatıyor: 250 gram kuru üzüm 40 TL, kuru kayısı 58 TL, kuru incir 62 TL, açık olarak tartılan 300 gramlık ceviz-fındık karışımı 170 TL, taze nar ve baharatlar 35 TL tutuyor. Dağıtım kaseleriyle birlikte esnaftan toplanan bu sepetin toplam tutarı ise 550,00 TL olarak hesaplanıyor.
Esnafta tezgaha çıkan birinci sınıf kuruluk ve kuruyemişlerin kilogram fiyatları ise bütçeyi asıl belirleyen unsur oluyor. Çekirdeksiz sarı üzümün kilosu 300 TL (250 gr: 75 TL), kuş üzümü 600 TL (50 gr: 30 TL), kuru kayısı bin 80 TL (250 gr: 270 TL) ve kuru incir bin 250 TL (250 gr: 312,50 TL) seviyesinde işlem görüyor. Süsleme reyonunda ise ceviz içinin kilosu bin 100 TL, badem içi 850 TL, kavrulmuş fındık içi bin 450 TL, kabuklu Antep fıstığı bin 850 TL, Antep fıstığı içi 3 bin TL ve fıstık içi ise 340 TL'den satılıyor. Bu doğrultuda, esnaftan seçilerek yapılan bol malzemeli ve lüks süslemeli 20 kişilik bir aşurenin toplam malzeme faturası, seçilen kuruyemiş çeşidine (ceviz, badem veya Antep fıstığı) göre 950 TL ila bin 400 TL arasında değişiklik gösteriyor.
DİJİTALLEŞEN DAĞITIM VE SOSYAL DEĞİŞİM: KASELER GERİ GELMİYOR
Ekonomik boyutunun yanı sıra, dikkat çeken bir diğer noktası ise toplumsal değişimi gözler önüne seriyor. Eskiden porselen veya bakır kaselerle dağıtılan ve "bereketi kaçmasın" diye içine tuz ya da şeker konularak iade edilen aşureler, artık tamamen yerini kullan-at plastik ve alüminyum kaplara bıraktı. Vatandaşlar bulaşık derdi ve kase takibi olmaması adına pratikliğe yönelirken, komşuluk ilişkilerinin ve paylaşım estetiğinin de 'kullan-at' kültürüne evrilmesi, değişen zamanın mutfaktaki bir diğer yansıması olarak kayda geçiyor.
