Sadeddin Köpek, I. Alaeddin Keykubad ve II. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanlarında Sultandan sonra devletin en yüksek makamını işgal etmiş bir kişidir. Konya'nın ileri gelen ailelerinden birine mensuptur. Alâeddin Keykubad devrinde Eyyubîler ile Harput yakınında yapılan savaşta Selçuklu ordusunun sol kanat kumandanlığını yaptı (1226). Bundan sonra emîr-i şikârlık, emîr-i mimarlık görevlerinde bulundu. II.Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında da Emir-i has (Beylerbeyi) oldu.
Hayatı
Sadettin Köpek'in hayatı hakkında detaylı bilgi yoktur. Ne zaman doğduğu ne zaman devlet hizmetine alındığı belli değildir
I. Alaeddin Keykubat, vefat etmeden önce büyük oğlu Gıyaseddin'i iktidara kifayetsiz bulup, küçük oğlu Kılıçarslan'ı velaht tayin edip, beylerin ona biat etmesini temin etmişti. Sadeddin Köpek, Şemseddin Altunapa, Taceddin Pervane, Lala Cemaleddin Ferruh, Gürcüoğlu Zahirü'd-Devle gibi beylerin desteğini alan II. Gıyaseddin Keyhüsrev, bu biatı kabul etmedi, Kayseri'ye gelerek Selçuklu tahtına oturdu. Vefat eden Sultanın vasiyetini yerine getirmek isteyen ve Gıyaseddin Keyhüsrev'in sultanlığı tanımayan beyler ise işkence ile öldürüldü. İşte bu işkencelerin baş mimarı Sadeddin Köpek'tir.
Sadedin Köpek, II. Gıyaseddin Keyhüsrev'i tahta getirince durumunu güçlendirmek için entrikalara girişti. İlk hedef olarak Harezm beylerinin başı olan Kayır Han'ı seçti. Kayır han, başlangıçta I. Alaeddin Keykubad'ın vasiyetini yerine getirmek azminde idi. Fakat Gıyaseddin Keyhüsrev'in devlet idaresini ele aldığını, birçok devlet adamlarının ve askerlerinin de onu desteklediğini gören Kayır Han, Kemalettin Kamyar'la birlikte yeni sultana bağlılıklarını arz etmişti. Sadeddin Köpek, genç ve tecrübesiz sultana, asıl tehlikenin Harzemlilerden geleceğini öne sürerek Harzem beylerinin başı olan Kayır Han'ı, yakalatıp zindana attırmaya ve zincire vurdurmak gerektiğini telkin ediyordu.
İbni Bibi, Sadeddin Köpekin kendisine hasım olan beyleri nasıl bertaraf ettirdiğini, Sultanı nasıl etkilediği şu ifadelerle tespit etmiştir: "Mademki o mülkümüzün ve leşkerimizin kıymet ve keyfiyetine vakıf olmuştur gittiği zaman düşmanları yurdumuza iğra ve tahriz edebilir. Onu hapsediniz ki diğerleri korkularından itaat etsinler." (1) Bunun sonucunda Keyhüsrev, Kayır Han'ı Pınarbaşı kalesinde zindana attırdı. Kaynaklarda Kayır Han'ın zindan hayatına dayanamadığından vefat ettiği kayıtlıdır(2)
Ancak zindanda muhalif bir beye nasıl muamele edildiği aşikârdır. Hele hele bunun yaptıran iktidar hırsıyla gözleri dönmüş bir devlet adamı olursa neler yapacağı, şiddetin dozu ne olacağı tahmin bile edilemez.
Beylerinin hapiste öldürülmesinden sonra Harezm beyleri Selçuklu hizmetinden ayrılarak Urfa yöresine çekildiler ve bu bölgeleri yağma etmeye başladılar.
Gıyaseddin Keyhüsrev iktidar olur olmaz kardeşlerini öldürmedi, hapsetmekle yetindi. Henüz kendi çocukları olmamıştı. Kendi çocukları olduğu zaman kardeşlerini öldürtmek için İzzeddin Keykavus'un ata-beği Mübarezeddin Armağan Şah'ı üvey kardeşlerini öldürtmek için Burgulu'ya (Isparta-uluborlu) gönderdi. Ancak Armağan Şah'ın şehzadeleri öldürmeye kıyamayıp gizlediği rivayet edilir. Sonradan bir saltanat davası ortaya çıkmadığından öldürülmüş olmaları ihtimal dahilindedir.
İktidarda tek adam olmak isteyen Sadeddin Köpek, şehzadeleri Burgulu kalesine bırakıp dönerken yolda, gücünden çekindiği devlet adamı Pervnane Taceddin'den kurtulma planları yapmıştır. Taceddin'in Alaiye'den Ankara'ya giderken Akşehir'de eski Harput Artuklu hükümdarının şarkıcı bir cariyesiyle gayri meşru bir ilişkide bulunduğunu ileri sürerek derhal kadıyı göreve çağırmış, pervaneyi recm ettirerek(taşlatarak) öldürtmüştür.(3)
Harezemlillerin devlet hizmetinden uzaklaştırılmasından sonra rakiplerini bir bir ortadan kaldıran Sadeddin Köpek, hakkında yayılan dedikoduların önünü geçmek için Eyyübilerin güçsüz durumundan faydalanarak Sümeysat (Samsat-Adıyaman) kalesini kuşattı. Şehir Selçuklu ordusuna ve mancınıklarına dayanacak durumda değildi. Temmuz 1238'de Sultan'ın bayrağını Sümeysat kalesine diken Sadeddin Köpek, bu sayede kudret ve heybetini büsbütün artırdı. Artık sultan gibi hareket eder olmuştu. Selçuklu Devletine yıllarca hizmet etmiş olan Kemaleddin Kamyar, Şemseddin Altunapa, Hüsamettin Kaymeri gibi büyük devlet adamlarını bir hile ile öldürttü. Hatta İzzeddin Kılıçarslan ile Rühneddin'i bile hapse attırmış, anneleri Adiliye Hatunu da Ankara'da yayının kirişi ile boğdurtmak suretiyle öldürtmüştü. (4) Büyük devlet adamlarını bir bahaneyle ortadan kaldıran Sadeddin Köpek'in tek hedefi Gıyaseddin Keyhüsrevi de öldürerek iktidara tek başına hakim olmaktı.
Sadedin Köpek'in ölümü
Sadeddin Köpek'in iktidar hırsı gözleri o kadar bürümüştü ki kendini bir Selçuklu şehzadesi göstermek ve saltanata talip olmak için akıllara durgunluk veren hikâye tertip etti. Hikâye şöyle. "Anası Şehnaz Hatun, Konya'nın zengin bir ailesine mensuptu. I. Gıyaseddin Keyhüsrev, bu kızı çok beğenirdi. Anası bir gün bu kızı saraya götürdü. Bu maceradan kızın anasından başka kimse haberdar değildi. Kız gelin olup, Sadeddin Köpek'in babasına vardığı zaman iki aylık hamileydi. Fakat çok zeki olan gelin maharetle bakire olduğunu gösterdi ve şüpheye imkân vermedi. Böylece 7 ay sonra ben dünyaya geldim." diyerek Sadeddin Köpek kendisinin bir Selçuklu şehzadesi olduğunu ileri sürüyor, yaptığı bütün kötülükleri ve cinayetleri de Sultan'a yüklüyordu.(5)
Devletin en kıymetli adamlarını birer hile ile ortadan kaldıran Sadedin Köpek'in niyetinin saltanatı ele geçirmek olduğunu geç de olsa Gıyaseddin Keyhüsrev artık anlamıştı. Kölelerinden birini gizlice Sivas Sübaşısı Hüsameddin Karacaya bildirerek yardım istedi. Kubad abad'a bir ziyarette bulunan Hüsameddin Karaca önce Emir-i Has Sadedin Köpek'i ziyaret ederek itimadını kazandı. Daha sonra sarayda düzenlenen bir ziyafette Sultanın adamları tarafından kılıç darbeleriyle öldürüldü. Sadedin Köpeğin cesedi Kubadabad'ın burçlarına asılmıştır.(6)
Eserleri:
Devrinin önde gelen mimarlarından olan Sadedin köpek'in ilk eseri, Alaeddin Keykubad adına Beyşehir Gölünde Adalarının birinde inşa edilen Kubadiye sarayıdır. 1220 yılında yapımına başlanan saray 1236 yılında tamamlanmıştır. Sadeddin Köpek, Kubadabad sarayını yaptırdığı sırada aynı zamanda av emiri vazifesini de deruhde ediyordu. Sadeddin Köpek'in 1235-1236 yılları arasında Konya ve Aksaray şehirleri arasında yaptırmış olduğu Zazadın Han hala büyük ölçüde ayakta durmaktadır.(7) Büyük bir kale görünümünde olan Zazadın Hanı Selçuklu Belediye Belediyesi tarafından 2007 yılında tamir edilerek lokanta olarak hizmete sunulmuştur. Kubadabad sarayı ise halen harab bir vaziyettedir.
Dipnot:
1) İbni Bibi, Çev: Mükrimin Halil Yınanç, Selçukname,s.156, Kitabevi Yay., Şubat-2007/İST
2) Turan, Osman, Prof. Dr.,Selçuklular Döneminde Türkiye, 407, Turan Neşriyat, 1971/İST
3) İbni Bibi, a. g. e. s.157
4) İbni Bibi, a. g. e. s.156; Ali Sevim Pof. Dr.-Erdoğan Merçil, prof. Dr., Selçuklu Devletleri Tarihi, s.469,TTK Yay. 1995/ANKARA
5) Turan, a. g. e. s.412,
6) İbni Bibi, a.g. e. s.160
7)Konyalı, İ. Hakkı, Abideleriyle Konya Tarihi, s. 185,Enes Kitabevi Yay. 1997/ANKARA