Akşam olmuş. Günün tüm zihinsel yükü omuzlarınızda. Koltuğa yığılıyorsunuz. Tek isteğiniz kafanızı boşaltacak, sizi bir buçuk saatliğine başka bir dünyaya götürecek bir şeyler izlemek. Kumandayı alıp dijital platformu açıyorsunuz. Karşınızda muazzam bir arşiv: Binlerce film, yüzlerce dizi, sınırsız belgesel...
Başlıyorsunuz gezmeye. Onun fragmanına bak, bunun puanını kontrol et, şunun oyuncu kadrosunu incele... "Acaba şu komedi bana iyi gelir mi?", "Yoksa şu ödüllü dramayı mı izlesem?", "Ya buna başlar da sıkılırsam, vaktim boşa giderse?"... Yarım saat geçiyor. Kırk beş dakika. Sonuç? Muhtemelen o kadar seçenek arasında bunalıp, hiçbir şey izlemeden, hatta izleyemediğiniz için kendinize kızarak televizyonu kapatıp uyuyorsunuz. Ya da yine dönüp dolaşıp, garanti limanınıza, yani on kere izlediğiniz o eski diziye sığınıyorsunuz.
Tanıdık geldi mi?
Bu sadece bir "akşam ne izlesem" hikayesi değil. Bu, modern hayatımızın en net röntgeni.
Bize yıllarca büyük bir yalan söylendi: "Ne kadar çok seçeneğin olursa, o kadar özgür ve mutlu olursun." Bu, kapitalizmin en parlak vaadiydi. Oysa insan beyni bu kadar veriyle başa çıkmak için tasarlanmadı. Atalarımız için hayati kararlar basitti; bizim için ise bir enerji kaybı.
Eskiden hayat zordu ama kararlar netti. Şimdi hayat konforlu ama kararlar işkence.
İşte buna "Seçenek Felci" veya "Bolluk Paradoksu" diyoruz.
Sadece ne izleyeceğimiz değil mesele. Ne giyeceğimizden ne yiyeceğimize, hangi kariyeri seçeceğimizden kiminle ilişki yaşayacağımıza kadar önümüzde sonsuz bir menü var. Ama bu bolluk iştahımızı açmıyor; aksine midemizi düğümlüyor, zihnimizi kilitliyor.
Seçtikten Sonra Gelen Pişmanlık
Neden böyleyiz? Çünkü bu çağda her seçim, aynı zamanda devasa bir "vazgeçiş" demek. A filmini seçmek, geri kalan binlercesinden vazgeçmek demek. O mavi gömleği almak, raftaki diğer yüzlerce renge sırtını dönmek demek.
Daha da kötüsü ne biliyor musunuz? Seçtikten sonra bile rahatlayamamak. Seçenekler arttıkça, yaptığımız seçimden duyduğumuz tatmin azalıyor. Çünkü aklımız hep o seçmediğimiz diğer yolda kalıyor. "Acaba diğer iş teklifi daha mı iyiydi?", "Acaba diğer tatil beldesi daha mı eğlenceliydi?"
Sürekli bir "keşke" hali, sürekli bir huzursuzluk.
İşte bu "Ya daha iyisini kaçırırsam?" (FOMO) korkusu yüzünden, hiçbir şeye tam anlamıyla "evet" diyemiyoruz. Karar vermenin yükü altında eziliyoruz. Buna da "karar yorgunluğu" deniyor. Günün sonunda beynimizin pili bitiyor.
İlişkilerde "Kaydırma" Sığlığı
Bu durum sadece zamanımızı çalmıyor, ruhumuzu da sığlaştırıyor. İlişkilerde bile... Dijital ilişki uygulamalarında sonsuz aday havuzu var. Ama kimse kimseye sabır göstermiyor. Neden? Çünkü "daha iyisi" bir sonraki "kaydırmada" olabilir. Sürekli "en mükemmelini" ararken, elimizdeki "yeterince iyi" olanla bağ kurmayı, emek vermeyi ıskalıyoruz.
Şunu kabul etme vakti geldi: Sınırsız seçenek özgürlük değildir; bazen en büyük tutsaklıktır. Zihinsel bir hapishanedir.
Bazen az, gerçekten de çoktur. Gerçek özgürlük belki de, binlerce seçenek arasında kaybolmak değil; bir şeyi—bir filmi, bir mesleği, bir insanı—seçip, onun arkasında durma cesaretini göstermektir. Kapıları sürekli açık bırakmak değil, bir kapıdan içeri girip onu kapatmaktır.