Kooperatifler, ortak ekonomik, sosyal ve kültürel ihtiyaçları demokratik olarak kontrol edilen bir işletme yoluyla karşılamak üzere bir araya gelen insanlar tarafından oluşturulur. Bu özerk yapılar, toplumsal kalkınmayı destekler, yoksulluğu azaltır ve sürdürülebilir bir iş modeli sunar. Kooperatifler, belirli bir topluluğun bir ihtiyacı karşılamak amacıyla iş birliği içerisinde gönüllü olarak kurulan ekonomik ve sosyal bir kuruluştur. Kooperatifler, maliyetleri düşürerek üyelerinin karlarını artırır ve aracı veya sermayedar karlarını ortadan kaldırır. Kooperatifler, üyeleri tarafından yönetilir ve kararlar demokratik bir şekilde alınır, özerk yapıya sahiptirler. Kooperatifler, aracıları (al-satçılar, stokçular, işletmeler vb.) ortadan kaldırarak halka doğrudan satış/hizmet verip üretimde kar elde etmeyi amaçlar.
Kooperatifler, farklı türlerde olabilir ve çeşitli sektörlerde faaliyet gösterebilir.
Tüketici Kooperatifleri: Üyeleri tarafından yönetilen ve tüketim malları ve hizmetlerini uygun fiyatlarla sağlayan kooperatiflerdir.
Üretici Kooperatifleri: Üretim süreçlerini ortaklaşa yöneten ve üretimde işbirliği yapan kooperatifler.
Tarım Kooperatifleri: Çiftçilerin ürünlerini pazarlamak, ortak alım yapmak ve tarım faaliyetlerini geliştirmek için bir araya geldiği kooperatifler.
Kooperatiflerin avantajları nelerdir;
· Demokratik Yönetim: Kooperatifler, üyeleri tarafından yönetilir. Her üye, eşit oy hakkına sahiptir ve kararlar demokratik bir şekilde alınır.
· Ortak Ekonomik Menfaatler: Kooperatifler, üyelerinin ekonomik menfaatlerini korur. Ortak alım yaparak maliyetleri düşürür ve üyelerine daha iyi fiyatlar sunar.
· Risk Dağılımı: Üyeler arasında risk paylaşımı yapılır. Bu, bireysel riskleri azaltır ve güçlü bir dayanışma sağlar.
· Toplumsal Kalkınma: Kooperatifler, toplumsal kalkınmayı destekler. İstihdam yaratır, eğitim ve sağlık hizmetleri sunar.
· Sürdürülebilirlik: Kooperatifler, uzun vadeli sürdürülebilir iş modelleri sunar. Kar amacı gütmeyen bir yapıya sahip oldukları için kısa vadeli kazanç hedefleri yerine uzun vadeli hedeflere odaklanabilirler. Kooperatifler, üyelerin aktif katılımını teşvik eder. Her üye, kooperatifin sahibi olarak hissedebilir.
· Vergi Avantajları: Bazı ülkelerde kooperatifler, vergi avantajlarından yararlanabilir.
Kooperatiflerin de bazı zorlukları ve sınırlamaları olmasına rağmen genel olarak, kooperatifler toplumsal ve ekonomik açıdan önemli bir rol oynarlar.
Üretici kooperatifleri, kooperatifin ana sözleşmesinde belirtilen amacına ve faaliyet alanına uygun olarak seçilerek en az 7 ortak tarafından kurulur. Kurulan kooperatif Ticaret Sicili Müdürlüğünce tescil edilerek resmileşir.
Üretici kooperatifleri, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre farklı sektörlerde faaliyet gösteren ve üretim süreçlerini ortaklaşa yöneten kooperatiflerdir. Tarım Satış Kooperatifleri, Sera Kooperatifleri, Hayvancılık Kooperatifleri, Meyve ve Sebze Üreticileri Kooperatifleri, Organik Ürün Kooperatifleri ve bir veya birkaç bitki üretimi (Kenevir gibi) ve değerlendirilmesi için kurulan kooperatifler gibi.
Kooperatif kurmanın temel avantajı, toplu hareket edebilmenin gücü ile bireysel olarak finansal anlamda ulaşılamayan konut veya işyeri gibi her hangi bir işte işbirliği yaparak daha uygun maliyetler ile ulaşmak veya hizmet üretmektir.
Kooperatiflerin özelliklerine göre farklı vergi avantajları bulunmaktadır. Kooperatiflere sağlanan vergi avantajları (Kurumlar vergisi muafiyeti gibi) birçok farklı kanunda yer almaktadır.
Risturn istisnası avantajı sadece üretim, tüketim ve kredi kooperatiflerinde uygulanabilir.
Kooperatifler, üyelerin meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarının karşılıklı dayanışma ve yardımlaşma ile sağlanması esasıyla kurulmaktadırlar. Kurumlar Vergisi Kanununun 4 üncü maddesinin birinci fıkrasının (k) bendi ile de tüketim ve taşımacılık kooperatifleri dışında kalan kooperatifler belirli şartlarla kurumlar vergisinden muaf tutulmuşlardır.
Kooperatif ortaklarının yönetim gideri karşılığı olarak ödedikleri paralardan harcanmayarak iade edilen kısımlar ile tüketim kooperatiflerinin, ortaklarının kişisel ve ailevi gıda ve giyecek ihtiyaçlarını karşılamak için satın aldıkları malların değerine göre hesapladıkları risturnlar kurumlar vergisinden müstesnadır. Bu risturnların ortaklara dağıtımı, kâr dağıtımı sayılmaz. Risturnun nakden veya aynı değerde mal ile ödenmesi istisnanın uygulanmasına engel değildir.
Üst Birlikler;
Ülkemizde, kooperatifler ve birlikleri, temel olarak 1163 sayılı Kooperatifler Kanununda ve bunun yanında 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun’da ve 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Hakkında Kanun’da düzenlenmişlerdir. Kooperatif birliğinden kasıt, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nda düzenlenen kooperatif birlikleri ile kooperatifler merkez birlikleridir. Konuları aynı veya birbiriyle ilgili nitelikte olan 7 veya daha çok kooperatif tarafından birlikler kurulabilir. Kooperatif birlikleri kendi aralarında kooperatif şeklinde merkez birlikleri kurabilirler. Birlikler veya merkez birlikleri de Türkiye Milli Kooperatifler Birliğini kurabilirler. Kooperatifler ve üst kuruluşları olan birlikler, ticaret şirketi sayılmakta ve TTK’nın bazı düzenlemelerine tabi olmaktadırlar.
Birliğe Üye Olan Kooperatiflerin ayrıcalıkları neler diye bakıldığında;
1) Üst Birliğe üye olan kooperatifler genel kurullarını 3 yılda bir yapma ayrıcalığına sahiptir.
2) Üst Birliğe üye olan kooperatifler kooperatifler kanununa göre, kurumlar vergisinden muaftır.
3) Üst Birliğe üye olan kooperatiflerin markalaşma sürecini hızlandırır.
4) Üst Birliğe üye olan kooperatifler tek koldan güçlü bir pazarlama sistemiyle ticari kazancı üst seviyelere çıkarır.
5) Üst Birliğe üye olan kooperatifleri ulusal düzeyde işletmeler seviyesine çıkararak, holding, şirket ve büyük aracılara karşı onları koruma görevi üstlenir.
6) Üst Birliğe üye olan kooperatifler birim kooperatiflerin tek başlarına yapacakları faaliyetlerin, birlik gücü ve himayesi sayesinde, çok daha geniş kitlelere ulaşımını sağlar.
7) Üst Birliğe üye olan kooperatifler kooperatiflerin kurumsal itibarının oluşmasına ve korunmasına destek olur.
8) Üst Birliğe üye olan kooperatiflerde olması gereken ekonomik merkezileşme ilkesini sağlar, kooperatiflerin faaliyetlerini ve ekonomik gücü tek merkezde toplar.
Kaynaklara ve mevzuatlara göre belirtilen bu önemli avantajlardan yararlanmak amacıyla kooperatifler üst birlikleri kurabilirler. Konu uzmanı kişilerden destek alarak teşebbüslerin değerlendirilmesinde fayda vardır.