KİŞİLİK TARZLARININ LİDERLİK DAVRANIŞLARINA ETKİSİ NEDİR?
Kişilik analizi ve stres ilişkisinde ilk ciddi çalışma Rosenman ve Friedman tarafından 1974 yılında yapılmıştır. Fikir ilk defa, oturma odasının sandalyelerini tamir eden döşemecinin sandalyelerin çoğunun sadece önden yırtıldığını söylemesi üzerine ortaya çıktı. Bu durumdan, iki kardiyolog da kalp hastalarının çoğunun endişeli olduklarını ve otururken zor zamanlar geçirdiklerini anladılar. Bu gözlemi başlangıç noktası olarak kullanan ve kendi klinik uygulamalarını da temel alan Friedman ve Rosenman hastalarının iki çok farklı davranış model tipi sergilediği sonucuna vardılar.
Bunlardan birincisi A tipi kişilik diğeri ise B tipi kişilik yapısı olarak adlandırıldı.
A tipi davranış biçimine sahip insanlar saldırgan, aceleci, sabırsız, çok çalışmaya eğilimli ve mücadeleci bir yapıya sahiptirler. Bu yapıdaki kişiler hızlı yer, hızlı yürür ve hızlı konuşur. Adeta zamana karşı yarışırlar. Randevularına 5-10 dakika önce gider, kesinlikle geç kalmaya tahammül edemezler. Sabırsızdırlar, örneğin kuyruklarda ve karşılarındaki kişilerin konuşmalarını bitirmeye tahammülleri yoktur. Genellikle iki ya da daha fazla işi aynı anda yaparlar.
B tipi davranış biçimine sahip birey, A'nın tersine daha az rekabetçi, işine kendisini daha az adayan ve zamana karşı daha az duyarlıdır. Bu tür insanlar zamanla daha az çatışma halindedir ve yaşama karşı daha dengeli ve rahat bir yaklaşım içersindedir. Kararlı bir hızda çalışır ve kendini daha fazla güven içinde hisseder. B tipi kişinin A tipi kişiden daha çok ya da daha az başarılı olduğu söylenemez
Gelişen teknoloji, hızla değişen çevre şartları, artan rekabet koşulları ve işletmelerin daha verimli sonuçlar elde etmelerinin gerekliliği açısından bakıldığında var olan kaynakların yerinde ve zamanında kullanılması kaçınılmaz bir gerçektir. Tüm organizasyonun sorunsuz bir şekilde işlemesi ve her geçen gün değişimin sağlanabilmesi için bu kaynakları kullanacak, güçlü liderlik özelliklerine sahip yöneticilere ihtiyaç duyulmaktadır.
Günümüz şartlarında insanları sadece dış görünüşleriyle ve dışarıdan görülebilen özellikleriyle tanımak mümkün değildir. Onların gereksinimlerini, isteklerini, korkularını, tutumlarını ve yeteneklerini tümüyle bilmek ve buna göre kendi davranışlarımıza yön vermek güçlü bir geleceğe atılacak ilk adımdır. Bu nedenle insanların tüm bu davranışlarını önceden kestirebilmek, onların değerlerini, tutumlarını ve eğilimlerini araştırmak zorunluluk haline gelmiştir.
Çağımız yönetim anlayışları içerisinde katılımcı-demokratik yönetim tarzı, işletmenin etkililiği açısından son derece öneme sahiptir. Kişilik tarzlarının liderlik davranışlarına etkisinin araştırıldığı bir çalışmada, A tipi kişilik özelliklerine sahip yöneticilerin B tipi kişilik özelliklerine sahip yöneticilere göre daha fazla katılımcı / demokratik liderlik davranışı özelliği gösterdikleri görülmüştür.
Başarının sonuç elde etmek olduğunu, performansın ölçülebilir olmasının gerekliliğini, aynı anda yapılan iş miktarının fazla olması gerektiğini, gelecek hazırlayacak işlerin yapılmasının doyum sağlayacağını ve hissedilen zaman baskısının sık olduğunu düşünen yöneticilerin katılımcı / demokratik liderlik davranışlarına sahip olup aynı zamanda A tipi kişilik özellikleri gösterdikleri ortaya çıkmaktadır.
Aynı zamanda çalışanlarına karşı nadiren saldırgan olduğunu, insanlara karşı son derece sabırlı davrandığını ve çalışma sırasında dinlenmeye çekilmenin gerekliliğini düşünen yöneticilerin katılımcı / demokratik liderlik davranışlarına sahip olup aynı zamanda B tipi kişilik özellikleri gösterdikleri ortaya çıkmaktadır.
Türkiye' de büyük bir işletmede gerçekleştirilen araştırma sonuçlarına göre; A tipi kişilik özelliklerine sahip olan yöneticilerin otokratik, B tipi kişilik özelliklerine sahip olan yöneticilerin ise katılımcı / demokratik liderlik davranışları gösterdikleri belirtilmiştir. Yabancı firma araştırmasında ortaya çıkan sonuçlara göre böyle bir genellemeye gidilemeyeceği, kişilik tiplerinin liderlik davranışlarına etkisi olduğu ancak bunların davranış kategorilerine göre değişiklik gösterdiği açıkça ortaya koyulmuştur. Buna göre yöneticilerin değişime açık olması, olgunluk düzeyi, kendine olan güveni, kişiler arası ilişki düzeyi, ileriyi görme, kararlılık, duygularına hakim olma, ekiple çalışabilme, zaman baskısını hissetme, acelecilik, sabırsızlık, doyumsuzluk ve ben merkezci olma gibi kişilik özellikleri onların iş yaşamında gösterecekleri liderlik davranışları ile yakından ilgilidir.
Bu durum incelendiğinde yöneticilerin kişilik tarzlarının ölçülmesi ve onların liderlik davranışlarının belirlenmesi işe alım süreçlerinde, işletme kariyer planlamasında, çalışanlara yetki ve sorumluluk vermede kullanılabilir. Yöneticilerin kişilik tarzına uymayan bir işte çalışmaları onları mutsuz edebileceği gibi, iş tatminlerini ve verimliliklerini de işletme hedefleri açısından olumsuz yönde etkileyecektir.
İşletme yöneticileri işe alım sürecinde bulundukları durumu değerlendirerek seçim yapmalıdır. Birçok işi aynı anda yapılmasını gerektiren ve hızın önemli olduğu durumlar için fazla sorumluluk almaktan çok, birçok işi ayna anda yapmaktan hoşlanan A tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilirken, takım çalışmasının gerektiği durumlarda ise insanlarla etkileşim halinde olmaktan hoşlanan ve onların sorunlarını dinlemeyi seven, onların düşüncelerine önem veren B tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
- Uzun vadeli projeler üzerinde çalışılacak bir durumda ise, sabırsız bir kişilik tarzına sahip olan A tipi kişiliğe sahip yöneticilerin sıkılacakları ve başarılı olamayacakları söylenebilir. Bu durumda B tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
- Geleceğe dönük olarak yapılacak ve işletmeye gelecek hazırlayacak işlerin yapılmasının gerektiği durumlarda gelecek hazırlayacak işlerin iş doyumu sağlayacağını düşünen A tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilirken, işletmenin o günkü şartlarında bitirilmesi gereken işlerinin yapılmasının gerektiği durumlarda B tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
- Bireysel çalışma yerine tartışarak bir probleme çözüm üretilmesi gereken durumlarda A tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilirken, tartışmanın yapılmadığı bireysel projelerde B tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
- Gerçekleştirme aşamasında stres yaratacak ve proje yöneticisini saldırgan hale getirecek durumlarda sık sık saldırganlaşan A tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler yerine B tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
- Kısa zamanda gerçekleştirilmesi gereken ve zaman baskısı yaşatacak durumlarda B tipi kişilik tarzına göre zaman baskısını daha çok hisseden A tipi kişilik tarzına sahip yöneticiler seçilmelidir.
Sonuç olarak işe alım ve kariyer planlama süreçlerinde çağımızın gereği olan katılımcı demokratik liderlik özelliklerine sahip yöneticilerin kişilik tarzlarına uygun pozisyonlara yerleştirilmesi, hem çalışan hem de organizasyon için maksimum pragmatik sonuçları beraberinde getirecektir.