Divan edebiyatımızın usta şairlerinden Ziya Paşa 1825 yılında İstanbul'da dünyaya geldi. Babası, Galata Gümrüğü'nde kâtiplik yapan Erzurum'un İspir ilçesinden Ferideddin Efendi, annesi Itır Hanım'dır. Asıl adı "Abdülhamid Ziyaeddin" dir. Öğrenimine Kandilli'de başladı. Süleymaniye yakınlarındaki Mekteb-i Ulum-i Edebiye'de devam etti. Özel derslerle Arapça ve Farsça öğrendi. Bir süre Sadaret Mektub-i Kalemi'nde kâtip olarak çalıştı. Bu sırada devam ettiği Arapça ve Farsça dersler ile klasik edebiyatta ustalığını ilerletti. Devrin şair ve âlimlerinin bir araya geldiği Lebib Efendi Konağı'ndaki toplantılara katıldı.
Şairlikte ve Sadaret Kalemi'ndeki başarılarını takdir eden Sadrazam Mustafa Reşit Paşa'nın aracılığıyla 1855'te sarayda Mabeyn Katipliği'ne atandı. Bu sırada Fransızca öğrendi. Molière'in Tartuffe adlı eserini Tartüf yahut Rüyanın Encamı adı ile çevirerek Türk edebiyatının ilk manzum tercüme piyesini ortaya koydu. Louis Viardot'un Endülüs Tarihi, Cheruel ve Lavelle adlı yazarların Engizisyon Tarihi adlı eserlerini Fransızcadan Türkçeye çevirdi. Bir yandan da Hersekli Arif Hikmet Bey'in Laleli'deki evinde düzenlenen Encümen-i Şuara Topluluğu toplantılarına katıldı.
1859'da Mustafa Reşit Paşa'nın vefatından sonra sadrazam olan Mehmet Emin Ali Paşa ile anlaşamadığından yeni görevlere atanarak saraydan uzaklaştırıldı. Bu sırada yazdığı Terci-i Bend şiiri ile ilk defa edebiyat alanında ün sağladı. 132 beyit uzunluğunda, divan tarzında bir eser olan bu şiirde kâinat ve dünyayı yeni bir bakışla kavrama çabası görülür ve devrin hükümeti üstü örtük olarak eleştirilir.
Saraydan uzaklaştırıldıktan sonra önce Atina elçiliğinde görevlendirilen Ziya Paşa, 1861'de Kıbrıs Mutasarrıfı oldu ve Paşa ünvanını aldı. Kıbrıs'ta sıtmaya yakalandığı gibi bir çocuğunu ve babasını orada kaybetti; 1863'te Amasya, 1865'te Canik Mutasarrıfı oldu. 1866'da İstanbul'a dönebildi; Kıbrıs dönüşü hasta olan eşini de kaybetti.
Yönetime muhalif olan İttihak-ı Hamiyet Cemiyeti'nin (sonraki adıyla Yeni Osmanlılar) üyesi olan Ziya Paşa, Diyarbakırlı Flip Efendi'nin çıkardığı Muhbir Gazetesi'ndeki hükümeti eleştiren yazılar yayımlaması yüzünden Nisan 1867'de yeniden Kıbrıs'a atandı. Yaptığı hicivler dolayısıyla bir memleketten diğerine sürüldü. Yazılarında bu sürgünlerin etkisi dikkat çeker. Hiciv her babayiğidin harcı değildir. Mangal gibi yürek, her an kelle koltukta cesaret ister.
Avrupa hayatı Paris'te başlayan Ziya Paşa, kısa bir süre sonra Paris sergisi için şehre Osmanlı Sultanı Abdülaziz'in gelecek olması nedeniyle geçici olarak ülkeden ayrılmayı uygun buldu. 30 Haziran 1867'de Namık Kemal, Agâh ve Suavi Efendilerle birlikte Londra'ya gitti. Ziya Paşa, Abdülaziz'in Avrupa seyahatinin devamında Londra'ya gelmesi üzerine Brighton'a çekildi ancak Sultan'a Ziya Paşa'nın Arzuhali adlı dilekçe şeklinde yazılmış eserini sundu. Eser, sadrazam Ali Paşa aleyhine yazılmış siyasi tenkit ve hicivdir.
Hürriyet'in kapanmasından sonra yeni bir gazete çıkarmak isteyen ancak bunu başaramayan Ziya Paşa'nın İstanbul'a dönmesine sadrazam Ali Paşa'nın ölümünden (8 Ağustos 1871) sonra izin çıktı.
İstanbul'a döndükten sonra 1872-1876 arasında çeşitli memuriyetliklerde görevlendirildi. Bir süre geçim sıkıntısı çekti. Abdülaziz'in tahttan indirilmesi ve yerine II. Abdülhamit'in tahta çıkarılmasından sonra kurulan Anayasa Komisyonunda yer aldı. Bu sırada Maarif Müsteşarlığı görevinde idi ancak müsteşarlığın işlerinden ziyade Anayasa hazırlıkları ile uğraştı. Anayasanın 23 Aralık 1876'da ilan edilmesinden sonra Genç Osmanlılar'ı tutuklama ve sürgünlerle çevresinden uzaklaştıran padişah Abdülhamit, Ziya Paşa'yı İstanbul'dan uzaklaştırmak için vezir rütbesi ile Suriye'ye vali olarak gönderdi.
Üç buçuk ay süren Suriye valiliğinden sonra Konya'da bir yıl valilik yapan ve eğitimle ilgili çalışmalar gerçekleştiren Ziya Paşa, son olarak 1878 yılında Adana'ya vali olarak atandı. Adana'da eğitim ve kültür alanında faaliyet gösterdi. Bursa Valisi Ahmet Vefik Paşa'yı örnek alarak bir tiyatro binası inşa ettirdi, temsil vermek üzere İstanbul'dan bir tiyatro heyeti getirtti ve Fransızcadan piyes tercüme etti. İmarla ilgili faaliyetlerde bulundu; Gülek nahiyesinde bir Rüştiye açtı.
İki yıla yakın valilik yaptığı Adana'da 17 Mayıs 1880'de sirozdan hayatını kaybetti. Büyük bir cenaze töreninin ardından Adana Ulu Camii yanına defnedildi. 1881 yılında Adana valisi Abidin Paşa tarafından Ziya Paşa için türbe yaptırıldı. Türbenin etrafı 1960'lı yıllarda park haline getirilmiştir.
İki evlilik yapmış olan Ziya Paşa'nın ilk evliliğinden Hayali Bey, Seniha Hanım, Vahid Ziya Bey adlı üç çocuğu, Saadet Hanım ile yaptığı ikinci evliliğinden ileride Kurtuluş Savaşı'nın ünlü komutanlar arasında yer alacak olan oğlu Reşat Bey (Çiğiltepe) dünyaya gelmiştir. (1879)
ESERLERİNİN ÖZELLİKLERİ
Eserlerinde baskıcı yönetime karşı özgürlükleri ve meşrutiyeti savundu. Batılılaşma yanlısı, yenilikçi Tanzimat Edebiyatı'nın öncüleri arasında yer aldı. Namık Kemal ve Şinasi ile birlikte yeni Türk edebiyatının temellerini attı. Türk edebiyatının kendi geleneğine sahip çıkmasını istedi, şiir ve yazı dilinin halkın dili olması gerektiğini savundu.
Şiirlerinde divan şiir biçimlerini kullandı ama içerikte hak, adalet, uygarlık, hürriyet gibi temaları işledi. "Terci-i Bend" ve "Terkîb-i Bend" isimli iki şiirinde ise insanın yazgısı ve gerçeği kavramanın imkânsızlığı, Allah'ın mutlak egemenliği gibi metafizik konular üzerinde durdu. Bu iki ünlü manzume, başlı başına bir eser olarak pek çok defa basıldı.
1874-1875'te Arap, Fars ve Türk şairlerin şiirlerini "Harabat" adlı 3 ciltlik ansiklopedide topladı. Antoloji için yazdığı manzum önsöz, Mukaddeime-i Harabat, ayrı bir eser olarak da basılmıştır. Bu önsözde divan edebiyatını övmesi, Namık Kemal ile aralarının bozulmasına sebep olmuş; Namık Kemal karşılık olarak "Tahrib-i Harabat" adlı manzumeyi kaleme almıştır.
Ziya Paşa'nın manzum eserleri önce damadı Hamdi Paşa tarafından Eş'ar-ı Ziya adıyla, daha sonra Süleyman Nazif tarafından Külliyat-ı Ziya Paşa adı altında birer ciltte toplandı. Ali Paşa'yı hicvetmek için yazdığı Zafer name adlı bir manzumesi de vardır.
Ziya Paşa, şiir dışında siyasi konular üzerine küçük kitaplar kaleme aldı. Rüya, Veraset-i Saltanat-ı Seniyye, Ziya Paşa'nın Arzuhali bu eserlerdendir.
Gazetelerde yazdığı makaleler arasında Hürriyetin 7 Eylül 1868 tarihli 11. sayısında yayımladığı Şiir ve İnşa başlıklı makalesi çok meşhur olmuştur. Bu makalesinde şiirde halk şiirinden faydalanmak ve halkın anlayabileceği dili kullanmak gerektiğini söyler.
Engizisyon Tarihi ve Endülüs Tarihi adlı iki tarih kitabını Fransızcadan Türkçeye çevirdi; Molière'in Tartüffe adlı eserini Türkçeye çevirerek Türk edebiyatının ilk manzum piyesini ortaya koydu. Jean-Jacques Rousseau'dan yaptığı "Emile" tercümesi yayınlanmış eserleri arasında yer aldı.
Ziya Paşa,
"Âyinesi iştir kişinin lafa bakılmaz
Şahsın görünür rütbe-i aklı eserinde"
şeklindeki deyimleşen beytin de yazarıdır.
ESERLERİ
Zafername (1868, düzyazı şiir)
Rüya (ölümünden sonra, 1910)
Veraset Mektupları (ölümünden sonra 1910)
Eş'ar-ı Ziyâ (Ölümünden sonra şiir, 1880)
Şiir ve İnşa Makalesi
Defteri Amal (anı niteliğinde)
Terkibi-i bendö
Harabat
TERCÜMELERİ
Viardot'tan, Endülüs Târihi'ni,
Cheruel ile Lavallee'den, Engizisyon Târihi'ni,
J.J. Rousseau'dan Emil'i,
Moliere'den Tartuffe'ü tercüme etmiştir.
Ziya Paşa Divan Edebiyatımızın Hicivde öne çıkan ve Konya'mızda görev yapan meşhur ediplerinden bir tanesidir. Allah rahmet eylesin.