Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi Yöneticisi Can Hergül ile yapılan söyleşi, hem yapının Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan mimari serüvenini hem de Millî Mücadele yıllarında üstlendiği kritik rolü gözler önüne seriyor. Geç 19. yüzyıl Osmanlı mimarisinin zarafetini taşıyan yapı, yeni nesil müzecilik anlayışıyla Ankara’nın tarihsel hafızasını gelecek kuşaklara aktarıyor.
Abidin Paşa Köşkü'nün tarihî geçmişinden başlayabilir miyiz? Köşk ne zaman, kim tarafından ve hangi amaçla inşa edilmiştir?
Cevap: Abidin Paşa Köşkü, Ankara’nın tarihi dokusunu ve Millî Mücadele dönemine uzanan geçmişi yansıtan önemli yapılardan biridir. Köşk adını Osmanlı döneminin önemli devlet adamlarından Abidin Paşa’dan almaktadır. Köşk, vilayet valiliği yaptığı yıllarda Abidin Paşa tarafından inşa edilmiştir. Yapının geçmişi ve kullanım amacı Ankara’nın 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başındaki dönüşümünü anlamak açısından önemlidir.
(Fotoğraf: Abidin Paşa-Rasih Nuri İleri Koleksiyonu)
Köşke adını veren Abidin Paşa kimdir? Ankara tarihinde nasıl bir yere sahiptir?
Cevap: Abidin Paşa, Osmanlı Devleti'nde çeşitli görevlerde bulunmuş önemli bir devlet adamıdır. 1886 yılında ise Sivas valiliği görevi sırasında becayiş yoluyla Ankara valiliğine atanmıştır. Dönemin Ankara’sının en can alıcı problemi olan su ihtiyacının karşılanması; dahası ulaşımının düzenlenmesi, eğitim ve kültür hayatının canlanması için önemli işler yapmıştır. Elmadağ’dan ve Kayaş’a bağlı Hanımpınarı mevkiinden Ankara merkezine su getirilmiş, yeni çeşmeler ve tarımsal sulama altyapısı da kurulmuştur. İstasyon binasının ve Ankara’dan Polatlı’ya varan demiryolunun inşası Abidin Paşa döneminde tamamlanmıştır. Darü’l-Muâllimin’in binası, erkek ve kız çocukları için idadiler, rüştiyeler (erkek idadilerinden biri bugünkü Ankara Atatürk Lisesidir) faaliyete geçmiş; Ankara’ya 1871’de gelen matbaa geliştirilmiş, kullanımı yaygınlaşmıştır.
(Fotoğraf: Abidin Paşa-Rasih Nuri İleri Koleksiyonu)
Abidin Paşa Köşkü'nü Ankara'nın diğer tarihî yapılarından ayıran özellikler nelerdir?
Cevap: Köşkü özel kılan en önemli unsur, tarihî bir yapı olmasının yanında Ankara'nın Millî Mücadele yıllarına ilişkin hafızanın aktarılmasında üstlendiği roldür. Yapının mimari karakteri, tarihî atmosferi ve müze işlevi bir araya gelerek ziyaretçiye geçmişi yalnızca eserlerle değil, mekânın kendisi üzerinden de hissettirmektedir.
Köşkün millî mücadele dönemiyle bağlantısı nedir? Bu dönemde nasıl bir işleve sahip olmuştur?
Cevap: Birinci Dünya Savaşı sonrasında İstanbul’un 16 Mart 1920’deki ikinci işgaliyle askeri lise ve harp okulu düzeyinde eğitim gören genç subay adayları, okullarını bırakarak Ankara’ya gelmişti. Ankara’ya yeni gelen ve sayıları giderek artan genç Harbiyeliler şimdiki Cebeci Hastanesinde kendilerine ayrılan bir bölümde kalırken, daha sonra Mustafa Kemal Paşa’nın talimatıyla Abidin Paşa Köşküne taşındılar. 1 Temmuz 1920’de yapılan törenle, Türk ordusunun genç subaylarının yetiştirilmesi ve orduya kazandırılması için “Sınıf-ı Muhtelife Zabit Namzetleri Talimgâhı” kurulmuş ve Abidin Paşa Köşkünde eğitimlere başlanmıştır. Talimgâhın açılış törenine ve ilk diploma törenine Mustafa Kemal Paşa bizzat katılmıştır. Talimgâh ’tan mezun olan genç subayların büyük bir bölümü, Kurtuluş Harbinin kilidi olan Sakarya Meydan Muharebesinde ve daha sonra Büyük Taarruzda büyük fedakârlıklar göstererek şehit veya gazi oldular.
Sınıf-ı Muhtelife Zabit Namzetleri Talimgâhı, Büyük Zaferden sonra Harp Okuluna dönüştürülmüştür. 1 Nisan 1923’te Abidin Paşa Köşkünde bu kez Harp Okulu ismiyle başlayan eğitim-öğretim dönemi, Eylül 1923’te okulun İstanbul’a taşınmasına kadar devam etmiştir. Arşiv belgelerinden, Abidin Paşa Köşkünün 1933 yılında hâlâ orduya ait olduğu anlaşılmaktadır.
(Fotoğraf: Abidin Paşa-Rasih Nuri İleri Koleksiyonu)
Ankara'nın Millî Mücadele'nin merkezi hâline geldiği yıllarda köşk hangi önemli gelişmelere tanıklık etmiştir?
Cevap: Ankara'nın Millî Mücadele'nin yönetim ve karar merkezi hâline geldiği yıllar, şehrin tarihinde çok önemli bir dönüm noktasıdır. Köşkün bu döneme ilişkin hafızanın içinde yer alması, Ankara'nın başkent oluşuna giden süreçteki tarihî önemini de ortaya koymaktadır.
Köşkün mimari özellikleri ve günümüze ulaşan özgün unsurları hakkında neler söyleyebilirsiniz?
Cevap: Abidin Paşa Ankara valiliği görevine devam ederken 1886-1894 arasında, Ankara’nın bugün bile temiz hava solunabilecek tepelerinden birine yapılan bu köşk geç 19. yüzyıl Osmanlı yapısıdır. Zemin katı yığma taştan, birinci katı ise ahşap karkas arası taş dolgu ve üzeri sıvalı şekilde inşa ettirilmiştir. Köşk, tarihî karakterini koruyan mimari unsurlarıyla dikkat çekmektedir. Yapının günümüze ulaşan bölümleri, dönemin yapı anlayışını ve Ankara'nın tarihî konut dokusunu anlamak açısından değerlidir. Bu özgün unsurların korunması, yapının müze kimliğinin tamamlayıcı bir parçasıdır.
(Fotoğraf: Harbiyeliler-Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Milli Mücadele Müzesi Koleksiyonu)
Tarihî yapının Millî Mücadele Müzesi'ne dönüştürülme süreci nasıl başladı? restorasyon sırasında nasıl bir çalışma yürütüldü?
Cevap: Tarihî yapının müzeye dönüştürülmesindeki temel amaç, köşkün tarihî kimliğini koruyarak Millî Mücadele dönemine ilişkin bilgi ve hafızayı gelecek kuşaklara aktarmaktır. Restorasyon çalışmalarında yapının tarihî dokusunun korunması ve müze işlevine uygun hâle getirilmesi önem taşımaktadır. Abidin Paşa Köşkü ilk olarak eski Çankaya Belediyesi başkanlarından Doğan Taşdelen’in (görev süresi 1989-1999) girişimleriyle, korunması gereken kültür mirası olarak tescil ettirilmiş; sonrasında 1994 yılında resmi olarak Makine ve Kimya Endüstrisi A.Ş.’den satın alınmıştır. Kullanım hakkı Çankaya Belediyesi tarafından Ankara Kulübü Derneğine devredilen köşk, 2022 yılına kadar dernek ve kültür merkezi olarak kullanılmıştır. 2022 yılında Çankaya Belediyesi tarafından Millî Mücadele Müzesine dönüştürülmek üzere yeniden devralınan köşkte, 2023 yılında başkan Alper Taşdelen’in girişimleri sonucunda restorasyon ve müze kurulum çalışmalarına başlanmıştır. Abidin Paşa Köşkünün tarihsel süreçteki yolculuğu, Çankaya Belediyesi Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi olarak işlevlendirilmesiyle taçlandırılmıştır. Ankara’yı mamur bir şehir yapma yolunda önemli çalışmaları olan Abidin Paşa’nın ve ülkemizin bağımsızlığı için mücadele eden genç Harbiyelilerin anıldığı müze, şu anda yerli-yabancı her yaştan ziyaretçiye yeni nesil müzecilik deneyimi sunmaktadır.
(Fotoğraf: Kurtuluş Savaşı Müzesi (I. TBMM Binası) Koleksiyonu)
Müzenin koleksiyonunda Millî Mücadele dönemini anlatan hangi eser, belge ve objeler yer alıyor?
Cevap: Müze girişinde ziyaretçileri ilk olarak Abidin Paşa odası, İnteraktif Çocuk Oyun Alanı, Atatürk ile Fotoğraf Anı Odası ve Millî Mücadele Yıllarında Basın Odası karşılamaktadır. Abidin Paşa Odasında köşkü ilk inşa ettiren ve yapıya ismini veren Abidin Paşa’nın, profesyonel oyuncular tarafından canlandırılan karakteriyle birlikte dönemin Ankara’sını anlatıldığı interaktif duvar, Abidin Paşa’nın uzmanlar tarafından özel olarak hazırlanmış dönem üniformasının sergilendiği bir vitrin yer almaktadır. Cumhuriyet’in yetiştirdiği, Çağdaş Türk Sanatının aydın temsilcilerinden olan torunu Abidin Dino’nun yer aldığı aile fotoğrafları da bu odada sergilenmektedir. Odadaki interaktif masa uygulamasında dönemin Ankara’sına ait fotoğraflar, Abidin Paşa’nın entelektüel yönünü yansıtan Tercüme ve Şerh-i Mesnevinin orijinal bir nüshası da bu alanda bulunmaktadır.
Millî Mücadele sırasında Hâkimiyet-i Milliye ve İrade-i Milliye gibi ulusal mücadeleyi destekleyen gazetelerin haberlerine ek olarak Akbaba, Ayna, Deccal, Güleryüz, İleri, Karagöz gibi dergilerin bulunduğu geniş bir yelpazeden oluşan karikatür seçkilerine müzede yer verilmiştir. Atatürk ile Fotoğraf Anı Odasında ise ziyaretçiler Atatürk ile fotoğraf çektirerek elektronik posta yoluyla kendilerine veya sevdiklerine fotoğraflarını iletebilmektedirler.
Deneyimleyerek öğrenme fırsatı veren çocuk odasında Millî Mücadelenin ve Cumhuriyet tarihinin dönüm noktaları interaktif duvar teknolojisiyle anlatılmaktadır. Ayrıca çocukların hayal dünyasıyla şekillenecek Türkiye haritasındaki boyamalarla çizimler, üç boyutlu hareketli animasyonlara dönüşerek benzersiz bir deneyim sunmaktadır.
Müze üst katı ise İşgaller ve Kurtuluş Bölümü olarak adlandırılmıştır. Bu bölümde toplam altı odada ve bir ana koridorda Millî Mücadelenin örgütleniş, işgaller, savaşlar, kurtuluş süreçleri teknolojik içeriklerin yanı sıra gerçek dönem eserleriyle ziyaretçilere aktarılmaktadır. Aynı zamanda, Millî Mücadelenin genç kahramanları Harbiyeliler ve Millî Mücadelenin sivil-asker tüm kahramanları bu bölümde anılmıştır. Ziyaretçilere Mustafa Kemal Atatürk’ün canlı olarak izlendiği hissini veren hologram odası ve cephedeki askerleri daha iyi anlamaya olanak sağlayan Cephede Savaş odası yine üst katta yer almaktadır.
(Fotoğraf: Milli Savunma Bakanlığı Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı)
Müzede ziyaretçilerin özellikle görmesini tavsiye ettiğiniz bölüm veya eserler hangileridir?
Cevap: Ziyaretçilere özellikle köşkün tarihî dokusunu, müzenin Millî Mücadele anlatısını bütünleyen sergileme alanlarını, dijital uygulamaları, döneme ait belge ve objeleri dikkatle incelemelerini tavsiye ederim. Çünkü müzenin asıl gücü, eserlerle tarihi mekânın aynı anlatı içinde buluşmasından kaynaklanmaktadır.
Müzenin anlatımında Ankara'nın millî mücadele yıllarındaki rolü ziyaretçilere nasıl aktarılıyor?
Cevap: Köşk, Ankara'nın Millî Mücadele'nin merkezlerinden biri olduğu dönemin tarihî atmosferini yansıtan yapılardan biridir. Bu nedenle bugün müze olarak değerlendirilmesi, ziyaretçilerin Millî Mücadele'yi yalnızca kronolojik bilgiler üzerinden değil, Ankara'nın tarihî mekânlarıyla bağlantılı olarak anlamasına katkı sağlamaktadır. Müze, ziyaretçiye Ankara'nın o dönemdeki önemini tarihî mekân, eserler ve anlatım unsurlarını bir arada kullanarak aktarmaktadır.
(Fotoğraf: Milli Savunma Bakanlığı Arşiv ve Askerî Tarih Daire Başkanlığı)
Başkent Ankara'nın tarihsel hafızasının korunması açısından Abidin Paşa Köşkü gibi yapıların yaşatılması neden önemlidir?
Cevap: Tarihî yapılar, geçmişi yalnızca anlatan değil, geçmişten günümüze ulaşan somut tanıklıklardır. Abidin Paşa Köşkü gibi yapıların korunması; Ankara'nın tarihî kimliğinin, Millî Mücadele hafızasının ve kültürel mirasının gelecek kuşaklara aktarılması açısından büyük önem taşımaktadır.
Son olarak, Abidin Paşa Köşkü Millî Mücadele Müzesi'ni ziyaret edecek kişilerin buradan hangi tarih bilinci ve duyguyla ayrılmasını arzu ediyorsunuz?
Cevap: Ziyaretçilerin müzeden ayrılırken Millî Mücadele'nin hangi şartlar altında yürütüldüğünü, Ankara'nın bu süreçte üstlendiği tarihî rolü ve bağımsızlığın hangi fedakârlıklarla kazanıldığını daha iyi kavramalarını arzu ederim. En önemlisi, geçmişi tanımanın geleceğe karşı sorumluluğumuzu da güçlendirdiği duygusuyla ayrılmalarını isterim.
